Jeszcze 20 lat temu mało kto słyszał o św. Grzegorzu Peradze (1899–1942) – gruzińskim duchownym, badaczu historii chrześcijaństwa oraz profesorze Uniwersytetu Warszawskiego.
Dziś jest on patronem międzynarodowego czasopisma naukowego „Pro Georgia. Journal of Kartvelological Studies”, które posiada ugruntowaną pozycję w badaniach kaukazoznawczych, a w dziedzinie studiów kartwelologicznych oraz upowszechniania ich wyników zajmuje miejsce wiodące. Jego imię noszą także organizowana corocznie w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego Międzynarodowa Konferencja Kaukazologiczna oraz nagroda naukowa przyznawana osobom, które w swojej działalności badawczej kierują się wartościami wyznawanymi przez jej patrona. Imię św. Grzegorza Peradze noszą również parafie kościelne (Warszawa, Tbilisi, Ingolstadt). Zaledwie kilkanaście dni temu, 8 grudnia, erygowana została Parafia Prawosławna św. Męczennika Archimandryty Grzegorza Peradze w Białymstoku.
Nie byłoby tego wszystkiego, gdyby nie dwie osoby, które zafascynowały się postacią gruzińskiego duchownego. Dr David Kolbaia ze Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego oraz ks. dr Henryk Paprocki, wybitny teolog prawosławny, filozof, duchowny i tłumacz, proboszcz parafii św. męczennika archimandryty Grzegorza Peradze w Warszawie od kilkudziesięciu lat zajmują się badaniami nad postacią św. Grzegorza Peradze, a także popularyzacją jego dorobku naukowego i działalności kościelnej.
Właśnie ukazała się (w języku angielskim) książka Saint Grigol Peradze. Life and Works ich autorstwa. Imponująca monografia prezentuje życie i działalność jedynego profesora Uniwersytetu Warszawskiego, który został kanonizowany.
W listopadzie 2025 r., w kościele św. Nino w Paryżu (Paroisse orthodoxe géorgienne Sainte-Nino de Paris), odbyła się uroczysta prezentacja książki. Była to premiera światowa. Wydarzenie poprowadził m.in. wybitny kartwelolog prof. Bernard Outtier z Centre national de la recherche scientifique (CNRS) w Paryżu. W uroczystości uczestniczył również protojerej Giorgios, przedstawiciel Jego Eminencji Dimitriosa, Metropolity Francji i Egzarchy Europy.
Jak to się zaczęło?
Gdy pod koniec lat 70. ks. Henryk Paprocki odbywał studia doktoranckie z teologii w Instytucie św. Sergiusza w Paryżu, jeden z wykładowców uczelni, ks. Ilia Melia, poprosił go o zebranie jak najwięcej informacji na temat o. Grzegorza Peradze. Ks. Melia był proboszczem parafii gruzińskiej pw. św. Nino w Paryżu, którą jako pierwszy kierował właśnie o. Peradze. W ten sposób rozpoczęła się przygoda ks. Paprockiego z postacią gruzińskiego duchownego.
Na przestrzeni dekad ks. Paprocki zebrał niezwykle cenny materiał źródłowy, pozwalający zrekonstruować jego biografię, w tym dokumenty, które stały się później podstawą decyzji o kanonizacji. Z kolei dr Kolbaia dowiedział się o tej postaci na dziedzińcu Kampusu Głównego UW.
–Gdy przyjechałem do Warszawy w 1991 roku na studia doktoranckie, prof. Jan Braun oprowadził mnie po dziedzińcu Kampusu Głównego. Podeszliśmy pod ścianę Instytutu Historycznego (dziś Wydział Historii UW – przyp. red.), na której znajduje się tablica upamiętniająca wykładowców i pracowników UW, którzy zginęli w latach II wojny światowej w czasie oblężenia w 1939 roku, a także podczas powstania warszawskiego. Profesor poprosił mnie, abym odnalazł na niej nazwisko Peradze. Nic o nim nie wiedziałem, choć ukończyłem studia na Wydziale Historii Uniwersytetu w Tbilisi. Od tego czasu zainteresowałem się tą postacią. Nawiązałem kontakt z ks. Henrykiem Paprockim i wspólnie zaczęliśmy stopniowo zbierać, tłumaczyć i publikować niezwykle bogaty dorobek naukowy św. Grzegorza Peradze – wyjaśnia badacz.
W grudniu 2002 r. Studium Europy Wschodniej UW, z inicjatywy dr. Kolbaia, zorganizowało Międzynarodową Sesję Kaukazologiczną ku czci św. Grzegorza Peradzego. Mimo protestów ze strony środowisk rosyjskich wydarzenie cieszyło się dużym zainteresowaniem.
Od tamtego czasu corocznie odbywa się Międzynarodowa Konferencja Kaukazologiczna im. św. Grzegorza Peradze. Na przestrzeni lat konferencja odbywała się pod honorowym patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Wydano również okolicznościowy znaczek pocztowy zatytułowany „Grigol Peradze”, autorstwa Davida Kolbaia. Został on opublikowany przez Pocztę Polską i Pocztę Gruzińską w nakładzie 128 tysięcy egzemplarzy.
Bakurciche–Berlin–Bonn–Louvain–Londyn–Paryż–Warszawa
Grzegorz Peradze urodził się w 1899 r. we wsi Bakurciche w Gruzji. Był synem duchownego, Romanosa Peradze, i Mariam Samadalashvili. Rodzice posłali go do szkoły teologicznej, potem zaś kształcił się w prawosławnym Seminarium Teologicznym w Tbilisi.
Początkowo pracował jako nauczyciel, a w latach 1919–1921 odbywał służbę wojskową w Achalciche. Po jej zakończeniu kształcił się na Państwowym Uniwersytecie w Tbilisi. Wkrótce jednak na horyzoncie pojawiła się możliwość wyjazdu na studia do Niemiec. Jedną z osób, dzięki której młodemu Peradze udało się zrealizować plany, był Korneli Kekelidze, uznany badacz literatury gruzińskiej.
W 1922 r. Peradze rozpoczął studia na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Berlińskiego. Oprócz teologii uczył się również języków: hebrajskiego, arabskiego, ormiańskiego, syryjskiego, greckiego i koptyjskiego.
W przyszłości zasłynął z niebywałego poliglotyzmu. Posługiwał się również niemieckim, angielskim, francuskim, duńskim. Znał rosyjski, starocerkiewny i gruziński, bardzo szybko opanował język polski.
O jego poliglotyzmie i niebywałej erudycji pisała Iłaria Michajłowna Bułgakow, kuzynka słynnego autora Mistrza i Małgorzaty. Poznała o. Peradzego w okresie, gdy pracował na Uniwersytecie Warszawskim. Wspominała atmosferę panującą na jego wykładach, podkreślając, że o. Peradze przyswoił sobie współczesne mu odkrycia Zachodu w dziedzinie patrologii, a zarazem odznaczał się niezwykłą erudycją oraz szeroką kulturą ducha. Uczył studentów systematyczności w poznawaniu i studiowaniu dorobku Ojców Kościoła. Zawsze był gotów do udzielenia pomocy. Nieustannie przywoływał i cytował teologiczne oraz ascetyczne wypowiedzi Ojców, czyniąc to w różnych językach, które równocześnie tłumaczył na język polski.
W Berlinie Peradze kształcił się pod okiem znakomitych badaczy, m.in. Adolfa von Harnacka, teologa i historyka Kościoła, Brunona Meissnera, asyriologa i archeologa czy Richarda Meckeleina, slawisty i orientalisty. W 1925 r. wyjechał do Bonn, gdzie rozpoczął studia doktoranckie na Wydziale Filozofii. Wielkie wsparcie okazał mu wówczas profesor Heinrich Goussen, niemiecki orientalista, udostępniając bogatą bibliotekę, w której Peradze miał dostęp do niezwykle rzadkich i cennych druków. Studiował u bollandystów w Brukseli pod kierunkiem o. Paula Peetersa i na Uniwersytecie Katolickim w Louvain w latach 1926-1927.
W 1926 r. obronił rozprawę doktorską (poświęconą historii gruzińskiego monastycyzmu), a rok później, po śmierci profesora Goussena, objął jego stanowisko na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Bonn.
Jako naukowiec Peradze specjalizował się w historii chrześcijaństwa i literatury wczesnochrześcijańskiej, patrologii (badaniach nad spuścizną Ojców Kościoła) czy liturgice. Pozostawił po sobie prace naukowe w pięciu językach: gruzińskim, niemieckim, angielskim, francuskim i polskim, tego ostatniego nauczył się w zaledwie pół roku!
Chciał wrócić do Gruzji – przez całe życie łączyła go z nią nierozerwalna więź – jednak nigdy mu się to nie udało. W 1931 r. Grzegorz Peradze złożył śluby zakonne i przyjął święcenia kapłańskie w greckiej katedrze w Paryżu. Został pierwszym proboszczem gruzińskiej parafii św. Nino w tym mieście.
W 1934 r. w greckiej katedrze św. Sofii w Londynie o. Grzegorz Peradze otrzymał godność archimandryty. To wysoka ranga w Kościele prawosławnym, nadawana zasłużonym duchownym zakonnym, często pełniącym ważne funkcje duszpasterskie lub naukowe. Można ją w pewnym stopniu porównać do godności biskupa w Kościele katolickim.
W 1933 r. zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, metropolita warszawski i całej Polski, Dionizy (Waledyński) zaprosił duchownego do objęcia stanowiska profesora patrologii i kierownika seminarium patrystycznego w Studium Teologii Uniwersytetu Warszawskiego. Obaj poznali się jeszcze w 1927 r., w trakcie konferencji teologicznej w Lozannie.
Jak zwraca uwagę dr Kolbaia, przyjazd o. Grzegorza Peradze do Warszawy nie był przypadkowy.
– Warszawa była – obok Paryża i Berlina – jednym z głównych ośrodków gruzińskiej emigracji politycznej. Przebywało tu stu ośmiu gruzińskich oficerów kontraktowych Wojska Polskiego, w tym sześciu generałów. Żaden z nich nie posiadał polskiego obywatelstwa. Byli szkoleni z myślą o tym, że w razie potrzeby Gruzja będzie mogła skorzystać z ich wyszkolenia do obrony swojej niepodległości. Była to bardzo wpływowa emigracja, znajdująca się pod skrzydłami Rzeczypospolitej. Gdy w 1939 r. wybuchła wojna, oficerowie ci mogli wyjechać z Polski, jednak większość z nich nie zgodziła się na to i broniła Rzeczypospolitej – podkreśla badacz.
Dla o. Peradze istotny był również fakt, że Kościół Prawosławny w Polsce był niezależny od Cerkwi rosyjskiej. Duchowny nie chciał współpracować z rosyjskim Kościołem ani mu podlegać, dlatego też przyjechał do Warszawy.
Po objęciu stanowiska profesora na Uniwersytecie Warszawskim o. Peradze mógł dwa razy w roku odwiedzać swoich parafian w Paryżu. Miał też możliwość podróży naukowych, w trakcie których zbierał bezcenne i niezwykle rzadkie starodruki i rękopisy. Warszawa łączyła więc w sobie bezpieczeństwo, niezależność i perspektywy rozwoju zarówno naukowego, jak i duchowego.
– W 1935 r. Peradze przebywał w Rumunii, Grecji (Góra Atos i Tesalonika) i Bułgarii. Na Atosie udało mu się zdobyć wiele starodruków i rękopisów, w tym Apophtegmata Patrum, dzieła Pseudo-Dionizego Areopagity i apokryficzne żywoty świętych. Odnalazł ponadto greckie wersje męczeństwa wileńskich męczenników Antoniego, Jana i Eustachego. W Bibliotece Narodowej w Sofii odnalazł tekst „Typikonu” Sebasty i wielkiego domestyka Zachodu Grzegorza Bakuriani (XI w.) – zwraca uwagę dr Kolbaia.
W 1936 r. o. Grzegorz Peradze odbył podróż do Palestyny i Syrii, po której pozostawił niezwykle ciekawy opis w języku polskim Róże jerychońskie. Dziennik podróży po Ziemi Świętej i Syrii (5 VII–28 IX 1936). Po każdej z takich wypraw dzielił się ze studentami swoimi odkryciami.
Warszawa, Pawiak, Auschwitz
Po wybuchu wojny w 1939 r. o. Peradze miał możliwość wyjazdu z Polski (nie posiadał obywatelstwa polskiego), zaproponowano mu nawet posadę profesora na Uniwersytecie w Bonn, jednak się nie zgodził. Mimo że w Polsce przebywał zaledwie siedem lat, zdecydował się pozostać w Warszawie, kontynuował działalność duszpasterską i naukową, opiekował się gruzińską emigracją.
W maju 1942 r. gruziński duchowny został aresztowany przez gestapo. Złożono na niego donos i oskarżono o udzielanie pomocy Żydom. Z relacji dozorcy w budynku przy ul. Brukowej (dziś to ul. Stefana Okrzei 22), w którym mieszkał o. Peradze, dowiadujemy się, że Niemcy po wkroczeniu do mieszkania od razu skierowali się w stronę kredensu, w którym – jak się okazało – ukryta była za książkami ogromna suma pieniędzy w dolarach i funtach.
Posiadanie pieniędzy w walucie innej niż oficjalna niemiecka było przestępstwem, które było karane wywózką do obozu koncentracyjnego lub rozstrzelaniem. Zdaniem dr Kolbaia pieniądze te przeznaczone były na ratowanie Żydów.
Ogromne i cenne zbiory duchownego zniknęły, być może zostały skonfiskowane, i do dziś nie wiadomo, co się z nimi stało.
O. Grzegorz Peradze został przewieziony do więzienia na Pawiaku. Najpierw go torturowano, potem wykorzystano jako tłumacza języka niemieckiego. W listopadzie 1942 r. trafił do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Zginął kilkanaście dni później, 6 grudnia o godz. 16:45, o czym informował oficjalny telegram z obozu, który nadszedł do Warszawy 11 grudnia. Jak wyglądały ostatnie miesiące życia o. Grzegorza Peradze i w jakich okolicznościach zginął, nie jest do końca jasne.
– W 1945 roku dwaj nieustaleni bliżej byli więźniowie obozu złożyli w Metropolii Prawosławnej w Warszawie ustne oświadczenie, że o. Grzegorz Peradze dobrowolnie zgłosił, że dokonał kradzieży chleba (której nie popełnił), ratując tym samym całe komando. Niestety oświadczenie to nie zostało spisane albo zaginęło i być może czeka na odnalezienie – wyjaśnia dr Kolbaia.
W 1986 roku w Archiwum Warszawskiej Metropolii Prawosławnej w Warszawie odnaleziono dokumenty, które rzucają nieco więcej światła na okoliczności aresztowania duchownego. Zostały ukryte za książkami w bibliotece. Jak przypuszcza dr Kolbaia, najprawdopodobniej ukrył je diakon Jerzy Berkman-Karenin, który przyjaźnił się z o. Peradzem i został upoważniony do opiekowania się jego mieszkaniem przy ul. Brukowej. Zachował się także odpis jednego listu, napisanego przez o. Peradzego 20 czerwca 1942 roku na Pawiaku do diakona Jerzego Berkmana-Karenina. List ten ma właściwie charakter testamentu, gdyż o. Peradze zawarł w nim kilka dyspozycji dotyczących majątku osobistego:
„Mieszkanie umeblowane proszę przekazać komuś z Konsystorza. Gdybym nie wyszedł, bibliotekę przekazuję Metropolii, rzeczy należy sprzedać, a dochód przeznaczyć na rzecz naszego parafialnego sierocińca na Woli. Moje gruzińskie książki i dokumenty (także obrazy) po wojnie Metropolia powinna wysłać Kościołowi gruzińskiemu.”
Odnalezione dokumenty stały się podstawą do kanonizacji duchownego, która miała miejsce w 1995 r. na soborze Kościoła Gruzińskiego. O. Grzegorz Peradze został wówczas ogłoszony „świętym męczennikiem”.
Kanonizacja w Kościele prawosławnym oznacza uznanie danej osoby za świętą wyłącznie w obrębie tego Kościoła – nie przekłada się ona automatycznie na uznanie jej świętości w Kościele katolickim. Katolicy mogą jednak darzyć tę postać szacunkiem i poznawać jej życie.
Znamienne są słowa papieża Jana Pawła II, wypowiedziane w Tbilisi w 1999 roku, dotyczące życia i męczeństwa św. Grzegorza Peradzego: „To jest także nasz, polski święty!”
Publikacja autorstwa dr. Kolbaia i ks. Paprockiego jest zwieńczeniem ich wieloletnich badań nad życiem i spuścizną św. Grzegorza Peradze. Dotychczas – w latach 2005-2025 – ukazały się Dzieła zebrane św. Grzegorza Peradzego w językach: polskim (pod red. Henryka Paprockiego) oraz gruzińskim i angielskim (pod red. Davida Kolbaia).
Najnowsza publikacja jest wyjątkowa, niezwykle atrakcyjna, również pod względem wizualnym, zamieszczono w niej bogaty materiał źródłowy. Zawiera 82 dokumenty oraz 43 unikatowe zdjęcia z różnych archiwalnych zbiorów fotograficznych i rzadkich kolekcji prywatnych. Niektóre z nich nigdy wcześniej nie były publikowane. Jednak – jak zauważa dr Kolbaia – wciąż dowiadujemy się nowych rzeczy na temat „świętego męczennika”.
Podczas wizyty badawczej w Paryżu, która obejmowała również oficjalną prezentację książki w parafii św. Nino, udało się zidentyfikować dwa komplety szat liturgicznych, które należały do św. Grzegorza Peradze. Była to, jak podkreśla dr Kolbaia, niezwykle wzruszająca chwila, okazało się bowiem, że odnaleziona została relikwia świętego.
Wszystkie zdjęcia © pochodzą z książki Saint Grigol Peradze. Life and Works.
