W kontekście radykalnych zmian struktury społecznej, tradycyjne wyobrażenie o osobach starszych staje się nie tylko przestarzałe, lecz wręcz szkodliwe. Obraz zagubionego seniora, który nie radzi sobie z nowoczesnymi technologiami i z rezygnacją patrzy na cyfryzację usług, to dziś w dużej mierze mit.
Jak w rzeczywistości wyglądają nawyki komunikacyjne i obraz medialny osób dojrzałych sprawdzał zespół naukowców z Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego: dr hab. Monika Kaczmarek-Śliwińska, prof. ucz., dr hab. Jarosław Kończak i dr Agnieszka Marzęda w badaniu zatytułowanym „Silver tsunami”.
Cyfrowi imigranci wybierają internet
W badaniu wzięły udział osoby po pięćdziesiątce z całej Polski, dobrane tak, by skład osobowy odpowiadał strukturze tej grupy wiekowej w społeczeństwie. W próbie znalazło się niemal tyle samo kobiet (48,6%), co mężczyzn (51,4%).
Uczestników podzielono też na grupy wiekowe – najmłodsi, w wieku 50–55 lat, stanowili 18,45% badanych, a największą część próby tworzyły osoby między 65. a 75. rokiem życia – 32,6%. Najmniej licznie reprezentowani byli ci, którzy ukończyli 75 lat – 6.6% badanych.
Ankietę przeprowadzono online we współpracy z panelem badawczym Ariadna, czyli bazą ludzi z całej Polski, którzy zgodzili się brać udział w badaniach. Dzięki temu udało się dotrzeć do osób z bardzo różnych środowisk i uzyskać wyniki, które można odnieść do całej populacji 50+.
– Grupę silversów bada się często pod kątem potrzeb, oczekiwań czy problemów. Natomiast my chcieliśmy sprawdzić, jak wygląda ich aktywność komunikacyjna w obrazie medialnym, ponieważ wpływa ona na przełamywanie stereotypów. Aktywności komunikacyjne mogą oddziaływać na zaangażowanie społeczne, lecz także komfort życia tej grupy. Jeśli ludzie ci mogą się komunikować i potrafią korzystać z informacji, to istnieje szansa na zwiększenie jakości ich życia, o ile będzie to robione w sposób prawidłowy, na przykład przez sięganie do właściwych źródeł – opowiada prof. Monika Kaczmarek-Śliwińska.
Okazuje się, że silversi aktywnie szukają informacji w sieci. Tylko niespełna 5% badanych twierdzi, że omija portale internetowe i aż 44 % respondentów z pokolenia 50+ deklaruje, że w ogóle nie korzysta z prasy drukowanej.
Znamienne okazują się ich preferencje dotyczące mediów społecznościowych. Głównymi platformami są Facebook i YouTube – odsetek osób wcale z nich niekorzystających wynosi tu zaledwie około 19,5% (Facebook) i 17,4% (YouTube). Nowsze aplikacje, takie jak TikTok (ponad 72% nie korzysta), Instagram (ponad 62%) czy X/Twitter (ponad 77%), wciąż pozostają dla większości tej grupy wirtualną ziemią nieznaną.
– Stereotypowy obrazek to senior, który siada sobie na ławeczce w parku z gazetą w ręce. A może powinniśmy się przyzwyczaić do trochę innego postrzegania seniora? Widzieć osobę, która siada w parku ze smartfonem i w gronie koleżanek i kolegów wymienia się informacjami? – mówi prof. Kaczmarek-Śliwińska.
Pokolenie to można określić mianem „cyfrowych imigrantów” – technologii uczyło się w dorosłym życiu, często w związku z wymaganiami rynku pracy i w dużej mierze przeszło do świata online.
Czego szukają silversi?
Algorytmy internetowe faworyzują często treści lekkie, lifestylowe i tworzone przez internetowych celebrytów, jednakże pokolenie 50+ pozostaje w dużej mierze odporne na ten przekaz. Prawie 60% badanych kompletnie ignoruje twórczość influencerów i osób znanych.
Na co zatem przeznaczają czas? Numerem jeden są informacje społeczno-polityczne – prawie 65% respondentów śledzi je z uwagą przynajmniej raz dziennie. Silversi to także aktywni konsumenci kultury: chętnie słuchają muzyki (prawie 32% codziennie) oraz oglądają filmy i seriale (niemal 35% każdego dnia).
Intrygująco prezentują się także statystyki dotyczące treści, które uczestnicy badania odrzucają. Ponad połowa z nich (53,4%) w ogóle nie poszukuje w sieci materiałów na temat wiary i religii. Podobny odsetek zupełnie nie interesuje się w Internecie tematyką seksu i erotyki (50,4%).
– Pojawiło się pytanie, które treści odpadają i w jakim procencie. Gdy zapytaliśmy o seks, okazało się, że 50,39% respondentów w ogóle nie korzysta z tego typu treści. Nasuwa się pytanie, czy nie mają już takich potrzeb, czy może jest inny kanał pozyskiwania tych treści. Coraz częściej mówi się, że seks i erotyka to tematy objęte w Polsce tabu kulturowym, tymczasem są one bardzo potrzebne, zarówno dla rozwoju indywidualnego, jak i dla związków. Wysoki odsetek ma również wiara i religia. Tu także stawialiśmy sobie pytania – skoro połowa badanych nie korzysta, to być może wiara jest na tyle ugruntowana, że nie chcemy jej zmieniać, ale też pogłębiać czy rozwijać. Albo też w związku z tym, że wiara i religia często wykorzystywane są w Polsce jako jeden z podziałów, który służy do polaryzacji społeczeństwa, nie szukamy materiałów na ich temat – opowiada badaczka.
Pułapki nowych technologii
Kolejnym obalonym mitem jest rzekoma bezradność technologiczna osób 50+. Zapytani o ocenę swoich kompetencji cyfrowych, silversi wykazują się dużą pewnością siebie. Ponad 60% badanych twierdzi, że w pełni samodzielnie radzi sobie z mediami społecznościowymi, a tylko niecałe 4% często prosi o pomoc innych.
Badacze ostrzegają jednak, że wysoka samoocena dotyczy radzenia sobie z codziennymi, znanymi już potrzebami. Prawdziwym wyzwaniem dla tej grupy wiekowej (zresztą nie tylko dla niej) stają się nowe zjawiska: dezinformacja, fake newsy oraz sztuczna inteligencja.
– Gdy w różnych badaniach pada pytanie, czy spotkałeś się z fake newsami lub zostałeś oszukany przez fake newsa, to 70%, 80%, czasem 90% respondentów potrafi powiedzieć: „tak, spotkałem się z fake newsami”. Załóżmy, że twierdzi tak 80% respondentów. Wtedy zawsze z uśmiechem zadaję pytanie, co z tymi 20%? Czy oni rzeczywiście nie spotkali fake newsa, czy jeszcze nie wiedzą, że spotkali, ale nie zostało to im wyjaśnione. To tak jak z ludźmi: nie ma ludzi zdrowych, są tylko nie w pełni zdiagnozowani. Tu mamy właśnie taką sytuację – mówi prof. Kaczmarek-Śliwińska.
Wychowani na tradycyjnych mediach, gdzie funkcjonowała zasada wiarygodności („mówili w telewizji, więc to prawda”) starsi użytkownicy mogą być bardziej ufni wobec fałszywych, wygenerowanych przez AI obrazów czy materiałów typu deepfake dotyczących polityków. Biorąc pod uwagę duże zainteresowanie polityką i aktywność wyborczą tej grupy wiekowej, może to stanowić prawdziwy problem.
Tylko sobie popatrzę
Choć silversi masowo konsumują treści w internecie, stosunkowo rzadko decydują się na ich samodzielne tworzenie. Prawie 47% z nich nigdy nie publikuje postów o swoim życiu codziennym, a ponad 60% odrzuca tworzenie dłuższych form, takich jak wpisy na blogu czy materiały audiowizualne (podcasty, wideo).
– Grupa, która tego nie robi, jest duża. Z pewnością to kwestia nawyków i zachowania, które wynikają z innej przestrzeni. Jeśli wcześniej mieli prasę, radio i telewizję, to nie szli tam ze zdjęciem swojego posiłku i nie mówili: „Proszę opublikować to, co zjadłem dziś na obiad”. Więc prawdopodobnie nie będą też tego robić w mediach społecznościowych tak często, jak młodsze pokolenia, dla których jest to komunikat, do którego nie trzeba tekstu. Wrzucenie filiżanki z logo kawiarni wystarczy. Już nawet nie muszę pisać, gdzie można mnie znaleźć – komentuje prof. Kaczmarek-Śliwińska.
Zamiast tego silversi wolą wchodzić w bezpieczniejsze interakcje – ich aktywność ogranicza się przeważnie do udostępniania zdjęć z ważnych wydarzeń życiowych i komentowania postów innych.
Brak powszechnej aktywności twórczej tego pokolenia pokazuje, że istnieje na rynku wciąż niezagospodarowana przestrzeń na nowe formaty adresowane do właśnie tej grupy wiekowej, jak choćby kanały lifestylowe czy poradniki dla seniorów.
Zmiana już się dokonała
Obraz „srebrnego tsunami”, jaki wyłania się z najnowszych badań, to portret pokolenia niezwykle zróżnicowanego, ale w znacznej części scyfryzowanego. Decydenci, marketerzy i instytucje publiczne muszą zaakceptować fakt, że do osób po pięćdziesiątce nie dotrą już tylko przez papierowe gazety czy tradycyjną telewizję. To generacja, która sprawnie porusza się w sieci. Ma wyrobione i czasem odporne na najnowsze trendy gusta informacyjne. I w najbliższych latach będzie coraz silniej wpływać na wirtualny obraz polskiego społeczeństwa.
