Cyberprzestrzeń to dla młodych osób realny świat. Średnio, jak wykazuje najnowszy raport NASK-PIB (Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy) spędzają w internecie w dni powszednie ponad 5 i pół godziny, a w dni wolne ponad 6. Średni dzienny czas korzystania z mediów społecznościowych przez nastolatków przekroczył 4 godziny. 16% nastoletnich użytkowników deklaruje, że nie jest w stanie wytrzymać bez tych mediów dłużej niż godzinę.
Zanurzenie w dynamicznej komunikacji mediów społecznościowych oraz presja „nauki pod test” kształtują sposób pisania współczesnej młodzieży. Dr hab. Anna Dąbrowska analizuje, jak te zmiany przekładają się na umiejętność pisania dłuższych tekstów. Badania wskazują na to, że młodzi ludzie, choć są biegli w szybkiej wymianie informacji, zmagają się z trudnościami w tworzeniu bardziej złożonych, logicznych wypowiedzi.
Niespójnie, niezgodnie z zasadami gramatyki
Badaczka sięgnęła po wyniki egzaminów gimnazjalnych i ósmoklasisty zawarte w sprawozdaniach z lat 2002-2021. Szczególną uwagę poświęciła znaczeniu mediów społecznościowych dla języka i form komunikacji stosowanych przez młodzież. Zauważyła przy tym, że system edukacji, skupiający się na przygotowaniu do testów, często pomija rozwijanie umiejętności analizy, argumentacji i krytycznego myślenia.
W centrum badań dr hab. Anny Dąbrowskiej jest „nowa oralność”. Istota tego zjawiska to przemieszanie form wypowiedzi charakterystycznych dla pisma, z bardziej spontanicznymi, swobodnymi formami wykorzystywanymi w komunikacji ustnej. Młodzież, korzystając z platform, takich jak TikTok czy Instagram, coraz rzadziej tworzy teksty spełniające kryteria spójności i logicznej struktury. Coraz częściej uwidaczniają się jej problemy z samodzielnym formułowaniem myśli i redagowaniem tekstu w zgodzie z instrukcją, a nawet z zasadami gramatyki i ortografii. W efekcie tradycyjny tekst pisany zastępowany jest przez mowę zapisaną, którą młodzi posługują się na co dzień. Badaczka stawia pytania: Jakie znaczenie mają te zmiany dla rozwoju młodych ludzi i ich zdolności uczestniczenia w kulturze pisma? W końcu piśmienność to nie tylko technika, ale także medium rozwijające procesy myślenia – takie jak kategoryzowanie i abstrahowanie – kluczowe dla poznania świata i samorozwoju.
– Pismo doskonali logikę myślenia, niezbędną do budowania wypowiedzi według pewnej struktury i porządku. Zupełnie inaczej wygląda tekst, nawet mówiony, który był wcześniej przygotowany na piśmie (charakteryzuje się on określoną strukturą i porządkiem) niż ten wygłaszany spontanicznie (często dygresyjny, chaotyczny). Pismo łączy kreatywność i dyscyplinę. Dyscyplina jest ważna, żeby tekst był zrozumiały, a kreatywność – żeby był interesujący – zauważa badaczka.
Wyzwania przed systemem edukacji
Nie bez winy jest system edukacji. Egzaminy – bardzo często w postaci testów – stawiają przed uczniami wymagania, które nie wspierają umiejętności pisania. Według Dąbrowskiej, młodzi ludzie uczą się pisać w sposób instrumentalny – skupiając się na spełnieniu wymagań testu, a nie na argumentacji czy krytycznej analizie. To podejście nie odzwierciedla ich rzeczywistej umiejętności pisania, a tę widać w coraz większych trudnościach z tworzeniem dłuższych, logicznych wypowiedzi.
To nie jest błahy problem. Zdolność do tworzenia spójnych tekstów ma znaczenie nie tylko w edukacji, ale również w życiu społecznym i zawodowym. Z badań wynika, że bez rozwiniętych umiejętności piśmiennych młode pokolenie może mieć trudności z pełnym uczestnictwem w kulturze pisma. To z kolei niesie konsekwencje dla ich przyszłych kompetencji, zarówno w zakresie komunikacji, jak i podejmowania decyzji opartych na analizie i refleksji.
– Dyscyplina i logika myślenia w wielu zawodach są niezbędne, a pismo te umiejętności kształci. Aby tekst pisany był zrozumiały, powinien być precyzyjny. Pisanie tekstu uczy precyzji, wymaga przecież od nadawcy przewidywania, co może być dla czytelnika niejasne i w razie potrzeby uzupełnienia informacji. Wreszcie tworzenie tekstu rozwija umiejętność budowania kategorii, ogólnych modeli i struktur oraz abstrakcyjne myślenie – podkreśla autorka badań.
Badania dr hab. Anny Dąbrowskiej rzucają światło na wyzwania, przed którymi w erze cyfrowej stoi kształcenie. „Nowa oralność” zmienia sposób, w jaki młodzi ludzie myślą i porozumiewają się. To z kolei wymaga od nauczycieli i systemu edukacji nowego podejścia do nauki pisania tekstów. Choć zmiany w języku i sposobie komunikacji są naturalne i nieuchronne, nauczanie ukierunkowane na rozwijanie umiejętności, a nie tylko na zdawanie testów, wydaje się konieczne w obecnym stanie rzeczy. Wprowadzenie większej liczby różnorodnych zadań otwartych, które wymagają od uczniów samodzielnego myślenia i formułowania wypowiedzi, mogłoby stać się istotnym narzędziem do rozwijania umiejętności pisania. Ostatecznie, w czasach dominacji szybkiej i skrótowej komunikacji, biegłość piśmienna staje się kluczowa nie tylko dla przyszłości młodych, ale i całego społeczeństwa.
