Jest jeden kluczowy czynnik, który wpływa na organizmy żyjące na Ziemi. Jest nim światło słoneczne. To ono daje energię, która karmi rośliny, ogrzewa planetę i reguluje rytm wielu procesów biochemicznych. Cała natura przystosowała się do światła i żyje według schematu dnia i nocy, który wyznacza nam Słońce.
Jednak człowiek zmienił to, co ustaliły miliony lat ewolucji: wynalazł sztuczne oświetlenie, które coraz częściej zamienia noc w dzień. Nie dzieje się to bez konsekwencji. Z badań wiadomo, że zanieczyszczenie światłem to coraz poważniejszy problem, który wpływa na fizjologię i zachowania zwierząt.
Nocne owady zamiast kierować się światłem Księżyca lecą do zapalonych lamp. Ptaki cierpią na bezsenność – ich zaburzony zegar biologiczny każe im też śpiewać o innych porach niż dawniej. Nocne światła przyciągają i mylą zwierzęta aktywne nocą zaburzając przy okazji funkcjonowanie tych, które powinny być aktywne jedynie w określonych porach dnia. Ofiary łatwiej padają łupem drapieżników, a drapieżniki są zbyt widoczne, by skutecznie polować.
Takich przykładów z życia zwierząt lądowych jest wiele, zdecydowanie mniej prac bada wpływ zanieczyszczenia światłem na organizmy wodne.
Tymczasem sztuczne światło nocą nie tylko rozjaśnia brzegi i pomosty. Może też zmieniać to, co dzieje się pod powierzchnią wody.


To było coś nowego
Zjawisko to badają naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego. W badaniach terenowych na jeziorze Roś pokazali, że nawet umiarkowane oświetlenie nocne zmienia relacje między rybami a zooplanktonem, czyli pomiędzy drapieżnikami i ich ofiarami.
W warunkach naturalnej ciemności organizmy planktonowe nocą przemieszczają się ku powierzchni, ograniczając ryzyko spotkania z rybami polującymi z wykorzystaniem przede wszystkim zmysłu wzroku. Po włączeniu lamp ten bezpieczny nocny „czas i miejsce” wyraźnie się zmienia.
Badaniami kierowała dr Joanna Tałanda z Zakładu Hydrobiologii UW. Skąd pomysł, by badać akurat to zjawisko?
– Rozpoczynając studia magisterskie na Wydziale Biologii UW miałam takie nieśmiałe marzenie, żeby kiedyś pracować naukowo, dlatego szukałam tematu, który mógłby być rozwijany także na studiach doktoranckich. Wiedziałam już na pewno, że chcę zajmować się bezkręgowcami. Pewnego dnia przeglądając czasopismo popularnonaukowe zauważyłam reklamę pierwszej ogólnopolskiej konferencji na temat zanieczyszczenia światłem. Bardzo mnie to zaintrygowało, niewiele słyszałam o tym zjawisku wcześniej. Zaczęłam zgłębiać temat i okazało się, że jeśli chodzi o wodne bezkręgowce, bardzo mało wiadomo o wpływie zanieczyszczenia światłem na te organizmy. A takie zagadki, niewyjaśnione tematy, są bardzo pociągające. Nawiązując do światła – temat zaświecił mi w głowie. Poświęciłam mu pracę magisterską, później doktorat i został ze mną do dziś – opowiada badaczka.
Zespół dr Tałandy zaplanował eksperymenty laboratoryjne i terenowe, które miały zbadać wpływ zanieczyszczenia światłem na relacje między rybami planktonicznymi a ich ofiarami – zooplanktonem.
Okazało się jednak, że nie jest to takie łatwe.
– Mieliśmy duży problem z doborem jednostek natężenia światła, żeby badać wpływ różnych lamp. Człowiek reaguje na określone natężenie światła i my dobrze wiemy jakie, ale skorupiaki planktonowe mają inaczej zbudowane oczy, widzą też ultrafiolet, którego my nie dostrzegamy. To, co dla nas jest jasnością, ciemnością lub kolorem dla nich już niekoniecznie musi tym być. Musieliśmy to oceniać na podstawie prób i błędów. Wybrnęliśmy z tego w ten sposób, że nie tylko sprawdzaliśmy reakcje badanych przez nas wioślarek (zooplanktonu), ale też ich potencjalnego drapieżnika. Nie porównywaliśmy więc wpływu światła poszczególnych żarówek (na zachowanie wioślarek) między sobą, tylko sprawdzaliśmy, jak w danym rodzaju i natężeniu światła radzi sobie ofiara, a jak drapieżnik – wyjaśnia dr Tałanda.
Naukowcy oceniali, która z zastosowanych przez nich lamp jest największym zagrożeniem dla zooplanktonu, bo sprawia, że ryba widzi swoją ofiarę lepiej. I takie oświetlenie stosowali dalej w eksperymentach.
Okazało się, że oświetlenie o natężeniu zbliżonym do spotykanego przy infrastrukturze nad wodą przyciągało ryby planktonożerne do oświetlonych warstw powierzchniowych. Jednocześnie część zooplanktonu przesuwała się głębiej. Najsilniej reagowały larwy Chaoborus flavicans (wodzienia) oraz większe wioślarki, zwłaszcza Daphnia longispina. Szczególnie wyraźne zmiany dotyczyły samic wioślarek niosących jaja, a więc osobników większych i bardziej widocznych dla drapieżników, ponieważ wioślarki te są przezroczyste, a ich jaja ciemne, co bardziej uwidacznia samice.
Siłą pracy był eksperyment przeprowadzony bezpośrednio w otwartej toni jeziora, w naturalnej społeczności ryb i zooplanktonu. Pozwoliło to uchwycić efekt trudny do odtworzenia w laboratorium: skupianie się ryb w oświetlonych nocą warstwach wody.




Zabawa w chowanego
Co się zatem dzieje z wioślarkami, jeśli świecimy na nie nocą?
– Wiadomo, że ciemność nocy jest dla nich ważna. Wpływ zanieczyszczenia światłem jest zaś zależny od gatunku. Są gatunki większe, bardziej widoczne, które w jasności są bardziej narażone na atak drapieżnika. Ryby planktonożerne podczas polowań polegają głównie na wzroku. One świetnie widzą! – tłumaczy badaczka.
Ale polujące ryby, same też stają się obiektem polowania.
– Normalnie w ciągu doby, ryby planktonożerne mają dwa momenty, kiedy mogą bezpiecznie żerować. Bezpiecznie, ponieważ one też mogą być ofiarami swoich drapieżników. Takimi porami są świt i zmierzch – tłumaczy biolog.
Jak wyjaśnia dr Tałanda, w tych porach doby natężenie światła jest na tyle niskie, że ryby planktonożerne są trochę mniej widoczne dla swoich prześladowców.
Wioślarki też mają swoje metody ochrony. Najskuteczniejszą są dobowe migracje w górę i w dół toni wodnej. Strategia jest prosta: unikać światła wtedy, gdy ryby wyruszają na łowy. Stąd w ciągu dnia wioślarki przebywają głębiej, gdzie jest ciemniej. Jest tam jednak mniej pokarmu, jest chłodniej i dlatego w nocy muszą podpłynąć do powierzchni. Sztuczne oświetlenie je dodatkowo wabi, ale przede wszystkim czyni widocznymi dla planktonożernych ryb. A jeśli ryba zauważy wioślarkę, to ta nie ma żadnych szans, by uciec. Wszystko zatem polega na „zabawie” w chowanego. Ten kto zostanie zauważony przegrywa życie.
Badania naukowców wykazały jednak, że sztuczne światło nie powodowało po prostu spadku liczebności zooplanktonu. Przede wszystkim reorganizowało jego rozmieszczenie w toni wodnej i zwiększało przestrzenne nakładanie się ofiar i drapieżników. To pokazuje, że sztuczne oświetlenie może zmieniać funkcjonowanie jezior jeszcze zanim pojawią się widoczne zmiany liczebności organizmów.


Ile można nie oddychać?
Ciekawe było też zachowanie larw wodzienia – owada z rzędu muchówek, który przypomina komara. Te, żeby uciec przed rybami, w ciągu dnia migrują naprawdę głęboko.
– Larwy te są w stanie przetrwać warunki beztlenowe, jednak w nocy muszą wrócić do powierzchni, gdzie pobierają tlen, żeby spłacić dług tlenowy. Jedno z naszych badań wykazało, że przy obecności sztucznego światła w nocy larwy nie mogły wrócić do powierzchni. Trudno nam przewidzieć z całą pewnością, jak to się dla nich skończy, ponieważ badania, które robiliśmy były krótkoterminowe. Możemy jednak przypuszczać, że jeśli larwa przebywa w trochę chłodniejszej temperaturze, to być może wydłuży się jej cykl życiowy i dorosłe formy owadów będą wylatywać „z wody” później, ale to tylko hipoteza – opowiada dr Tałanda.
Naukowcy badali efekt doświetlenia tafli jeziora w jednym punkcie, zatem jego wpływ był lokalny. Jezioro ma swoją plastyczność, w tym sensie, że plankton się przemieszcza. To są biernie unoszone w wodzie zwierzęta, więc w chwili, kiedy światło było wyłączane sytuacja w tym miejscu w miarę szybko wracała do normy.
– Możemy jednak powiedzieć z pewnością, że sztuczne światło rzeczywiście wpływa na relacje zwierząt pod wodą. Jeśli chcemy chronić zbiornik wodny, który jest naturalnie ciemny, musimy też myśleć o sztucznym oświetleniu. Jeśli się ten element zaniedba, zbiornik już nie do końca będzie naturalny – podsumowuje badaczka.
Wyniki pracy mają zatem znaczenie dla ochrony środowiska wodnego i planowania oświetlenia przy marinach, pomostach, nabrzeżach czy jednostkach pływających.

*Zespół badawczy tworzyli: dr hab. Piotr Maszczyk, dr hab. Mirosław Ślusarczyk, prof. UW, dr Ewa Babkiewicz, mgr Katarzyna Maja Rutkowska, mgr Marcin Łukasz Zebrowski oraz dr hab. Andrzej Mikulski i dr Anna Bednarska z Zakładu Hydrobiologii, Instytutu Ekologii na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.


Publikacja z projektu:
Rutkowska K.M., Maszczyk P., Ślusarczyk M., Babkiewicz E., Zebrowski M.L., Tałanda J. Artificial light at night reshapes vertical distributions of lake zooplankton across population and community scales. Scientific Reports, in press.
I jeszcze do poczytania:
