Stara Dongola, stolica średniowiecznego chrześcijańskiego królestwa Makurii, rozwijała się nad Nilem od końca V do XIV wieku. To stanowisko archeologiczne w Sudanie, na wschodnim brzegu Nilu.
Polskie badania archeologiczne zostały zapoczątkowane w 1964 r. przez prof. Kazimierza Michałowskiego. Środkową część obszaru, który eksplorują nasi badacze, zajmują ruiny królewskiej dzielnicy miasta. Wokół otaczającego ją muru rozrzucone są budynki, kościoły i klasztory.

Archeolodzy odkryli w Starej Dongoli największy kościół Makurii, unikatowe ścienne malowidła – ich ostatnie znalezisko już okrzyknięto przełomem w nauce, monumentalną budowlę, którą identyfikują jako znany ze źródeł historycznych Wielki Kościół Jezusa. Znaleźli też hieroglify oraz wyposażenie… łazienki.
O tym do czego jeszcze można (i dlaczego trzeba) się dokopać, o scenariuszach, które pisze życie, o przypadku, latach pracy i marzeniach rozmawiamy z szefem ekspedycji na polskim stanowisku archeologicznym w Starej Dongoli, prof. Arturem Obłuskim z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego.


Serwis Naukowy UW: Dongola to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych Sudanu. Czym jest ona dla archeologa?
Prof. Artur Obłuski: – Jeżeli mielibyśmy patrzeć perspektywą jednego, pięciu pokoleń, to dla badaczy Dongola jest źródłem nieprzebranych informacji o przeszłości.
To jest źródło doznań, których człowiek szuka w tym zawodzie, czyli odkrywania. Jak powiedział kiedyś mój przyjaciel, nie tylko Dongola, ale cała Makuria, czyli królestwo, którego stolicą była Dongola, to jest szkatułka z drogocennymi rzeczami. Otwieramy ją i co roku możemy wyjąć klejnot. Wydawałoby się, że po 60 latach prowadzenia wykopalisk znaleźliśmy właściwie wszystko. A tymczasem jeszcze wiele przed nami. A odkrycia są naprawdę spektakularne.

Odkryliście unikatowe malowidła i największy kościół w Dongoli.
– Stefan Jakobielski, który przez wiele lat kierował badaniami, odkrył klasztor, w którym znajduje się ponad 100 średniowiecznych chrześcijańskich malowideł. To jest, oprócz Faras, którego część dzięki prof. Michałowskiemu mamy w Warszawie, jedyna kolekcja średniowiecznych chrześcijańskich malowideł afrykańskich, które możemy oglądać na miejscu, jeżeli pojedzie się do Dongoli.
W latach 60. i 70. moi poprzednicy w Dongoli znaleźli dwa olbrzymie kościoły. Wspaniałe, oba wielkości Kościoła Mariackiego. Byli przekonani, że to katedry Dongoli. Okazuje się, że nie. My w środku miasta znaleźliśmy coś większego – największy kościół w Nubii, w całej środkowej Dolinie Nilu.
Znajduje się w środku czegoś, co nazywam miastem królewskim. To była królewsko-biskupia dzielnica Dongoli. Ma wielkość ok. 4,5 hektara, była otoczona murami o wysokości 10 metrów. W środku znaleźliśmy kościoły, pałace, domy elity. Z czasem to wszystko zostało zasypane przez piaski, przez akumulację tego, co ludzie wyrzucali. Na szczęście, bo dzięki temu ten kościół się zachował. Kościoły znalezione na zewnątrz królewskiego miasta rozbierano, ponieważ były budowane z wypalonej cegły, która jest świetnym budulcem i który można odzyskać. Nasz kościół zachował się do wysokości 11 metrów, czyli trzech pięter, ale… w dół. Wiemy, że są tam jakieś malowidła, jednak musimy je odkopać.


Odkryliście także najmniejszy kościół…
– Obok tego największego, znaleźliśmy prawdopodobnie najmniejszy kościół w Nubii. Przepiękny. Myśmy go nawet nie odkopali, zidentyfikowaliśmy tylko i wyłącznie jedno pomieszczenie, ale i tak jest to przełom w nauce światowej.
To pomieszczenie ma dwa metry dziewięćdziesiąt centymetrów długości, dziewięćdziesiąt centymetrów szerokości. Ale udało nam się wcisnąć do środka trzech konserwatorów. Nie wiemy jak jest wysokie, bo odkryliśmy je na dwa tygodnie przed wyjazdem z Sudanu.

Znaleźliście to pomieszczenie trochę przypadkowo.
– Lorenzo de Lellis, archeolog, który je znalazł, kopał dom, który był powyżej tego kościoła. Te domy nie są dziełami sztuki architektonicznej. Dongola była wówczas dość biedna, nad królewską stolicą powstało miasto – bardzo gęsta zabudowa, domy bardzo słabej jakości, bardzo często budowane z ponownie użytego materiału, na przykład z cegły z rozbieranych pałaców i kościołów, ale też z bloków kamiennych z tych kościołów.
W jednym z tych domów, w podłodze była dziura, obudowana cegłami. Znajdowaliśmy już wcześniej takie rzeczy: olbrzymie naczynia wpuszczone pod podłogę albo zbiorniki na zboże – kopano dół, obudowywano to cegłą, tynkowano i powstawał domowy spichlerz. Lorenzo skończył eksplorować pomieszczenie i stwierdził, że trzeba zajrzeć w tę dziurę, choć pewnie będzie to znowu tylko jakieś wytynkowane pomieszczenie. Wsadził głowę, a tam malowidła. Są niesamowite. I bardzo dobrze się zachowały.

Malowidła są trzy. Jedno to Jezus. Drugie – wyobrażenie Boga, stosunkowo rzadkie w sztuce chrześcijańskiej, bo to przedstawienie Boga z Księgi Daniela – to jest Bóg pradawny. Jest przedstawiony jako starzec z białymi włosami, aureola Boga jest wypełniona, to tak zwana aureola krzyżowa, w tle ma krzyż.
Ale przełomem w nauce światowej jest to, że pojawia się przedstawienie Marii, Matki Boga. Co do postaci nie ma wątpliwości, nad malowidłem znajduje się legenda, jest napisane: Maria Mater Theou, czyli Matka Boga. Dodatkowo, jeszcze raz, Maria jest zapisana jako kryptogram numeryczny, jak by powiedzieli epigraficy, czyli pod postacią numerków.
Dlaczego to jest ewenement? Nie ma drugiej takiej Marii na świecie. Od Filipin po Madryt, od wczesnej starożytności po dzień dzisiejszy, nie ma takiego przedstawienia Marii, jakie namalowali średniowieczni Nubijczycy.
Maria w sztuce chrześcijańskiej zazwyczaj jest przedstawiana w królewskich, by nie powiedzieć cesarskich szatach, podkreślających, że jest matką Boga. Bardzo często występuje w koronie, szaty są purpurowe lub czerwone. Tutaj jest przedstawiona bez Jezusa, w jednym ręku trzyma krzyż, w drugim – księgę. Krzyż zazwyczaj trzymają męczennicy, podkreśla ich męczeństwo, księga jest moim zdaniem symbolem wiedzy. Maria nie ma stroju cesarskiego, tylko strój w kolorze popielatym, niemal pokutny.
To odkrycie z 2023 roku zostało dostrzeżone przez naukowców na całym świecie.
– Dostałem dziesiątki maili z zapytaniami o to malowidło. Jestem zapraszany na wykłady, w tym roku jadę do Stanów Zjednoczonych, żeby o tym opowiadać. Czasopismo Archeology Magazine ogłosiło, że było to jedno z dziesięciu największych odkryć na świecie. Naprawdę ewenement. To jest przełom.
A równocześnie dowód, jak kreatywni byli ludzie, którzy zamieszkiwali Afrykę, jak tworzyli własną sztukę i w jaki sposób interpretowali teologię.
Matka Boska to odkrycie fenomenalne, ale jest jeszcze król Dawid całujący rękę Chrystusa…
– Trzy malowidła, o których wspomniałem, są moim zdaniem, z pierwszej fazy użytkowania odkrytego przez nas pomieszczenia. Król Dawid – który jest przyczyną początku końca królestwa Makurii – pochodzi prawdopodobnie z okresu późniejszego. Na tym obrazie występuje triada: król, który całuje rękę Jezusa, Archanioł Michał stojący za królem, obok Jezus na obłoku. Jest też inskrypcja – nie do końca jeszcze odczytana – modlitwa o opiekę nad miastem.


Odkryliście kościoły, malowidła ścienne, Cytadelę, kryptę biskupa Georgiosa. Ale także łazienkę. Część domów w Dongoli była wyposażona w łazienki z podgrzewaną wodą, a na pierwszym piętrze znajdowała się toaleta. Były takie wynalazki?
– Tak. Znaleziono je w domach, które znajdują się poza królewską dzielnicą otoczoną murami. Ten obszar był jak soczewka. Najpewniej znajdowały się tam różne budynki, mamy nadzieję, że było archiwum, skarbiec, może jakieś rzeczy, które mogą nam przynieść dużo więcej informacji na temat Makurii.
Na północ od miasta królewskiego ulokowała się, jak to nazywam, dzielnica ceremonialna, gdzie znajdowały się dwa wielkie kościoły. A jeszcze bardziej na północ dzielnica, gdzie zrobiliśmy badania geofizyczne, czyli zaglądaliśmy pod ziemię radarem i magnetometrem –widać, że jest to dzielnica mieszkalna, są domy. Dwa takie domy zostały odkopane w latach 70. i 80. XX wieku i właśnie tam znaleziono łazienkę.

Sama Dongola, w szczytowym okresie, była miastem wielkości ok. 200 hektarów, w XI w. taką powierzchnię miały Dongola i Paryż. Nowy projekt Europejskiej Rady do spraw Nauki, który realizujemy, jest zogniskowany na to, by zbadać, jak to miasto naprawdę wyglądało, jak się rozwijało, jak wyglądały różne dzielnice. Mniej więcej to wiemy, ale trochę na zasadzie tez i hipotez, a chcemy wszystko potwierdzić badaniami.
Jak coś odkopiemy, to może odpowiemy na różne pytania. To jest ulubiona fraza archeologów: to trzeba dokopać [uśmiech].


Hieroglify były dużym zaskoczeniem?
Były zaskoczeniem. Moi poprzednicy, którzy zarządzali badaniami na tym stanowisku, są zdania, że Dongola powstała w V-VI wieku. Ale my tego nie wiemy. Oceniam, że do tej chwili przebadaliśmy między 1 a 2% stanowiska albo jeszcze mniej. Nie przebadaliśmy jeszcze tak zwanego archeologicznego calca, czyli nie przeszliśmy przez wszystkie warstwy antropogeniczne stworzone przez człowieka do samej skały. Nie wiemy, czy w tym miejscu w Dongoli nie było czegoś wcześniejszego.
Nasza wiedza jest tak naprawdę znikoma. Jednak to właśnie jest fantastyczne, bo co roku możemy znajdować coś ciekawego.
Jak to z hieroglifami było?
Znaleźliśmy mur, bloki na górze tego muru były porozrzucane, wobec czego je wyjęliśmy. Nikt się nie spodziewał hieroglifów, więc robotnicy odłożyli je na bok. Odkrycie nastąpiło przez przypadek.
Przyjechał do nas egiptolog, Dawid Wieczorek. Siedzimy na śniadaniu, usiedliśmy gdzieś koło tych bloków, one są takie zwykłe, zazwyczaj niedekorowane, a on patrzy i mówi: przecież tutaj coś jest. Przewrócił jeden z bloków i powiedział, że jest to dekoracja jak ze świątyni faraońskiej. Na podstawie tych i wcześniejszych bloków, i epigrafiki zidentyfikował, że to są bloki ze świątyni Amona z Kała. Kała to było miasto trochę dalej na północ. Niesamowite odkrycie.


Życie pisze najlepsze scenariusze, nikt by tego nie wymyślił.
Przypadek włączył się także w scenariusz wydarzeń, gdy odkrywaliśmy największy kościół. Z kolegą Tomkiem Herbichem z Polskiej Akademii Nauk – on jest świetnym geofizykiem –zaczynaliśmy od zrobienia badań magnetycznych i badań georadarem w całym mieście królewskim, aby zobaczyć, co jest pod spodem, pod ziemią. Zwłaszcza, że chcieliśmy kopać tylko ostatnie 400 lat historii Dongoli. Tomek zrobił świetną robotę, całe miasto widać jak na dłoni, można rysować pojedyncze domy.
W jednym miejscu było pusto. I to mnie zastanawiało. Ze źródeł pisanych wiemy bowiem, że było tam co najmniej sześć meczetów i dziesięć szkół koranicznych. A w obrazie geofizycznym nie było widać niczego poza domami.
Wiemy co prawda, że islam sudański jest bardzo uduchowiony, że Sudańczycy dość literalnie podchodzą do Koranu i nie potrzebują meczetów, żeby się modlić. Oni modlą się wszędzie. Ale mimo to, coś nam się nie zgadzało…
Spróbowaliśmy rozkopać ten pusty plac. I – mimo wszystkich badań geofizycznych – trafiliśmy w apsydę wielkiego kościoła.

Na co zwrócił Pan uwagę, kiedy po raz pierwszy znalazł się w Dongoli? Coś Pana uderzyło, zapamiętał Pan zapach, kolor?
Byłem wcześniej w egipskiej części Doliny Nilu, w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych brałem udział w wykopaliskach na kilku stanowiskach. Ale Sudan jest zupełnie inny niż Egipt. Dolina Nilu też jest różna. W Egipcie ona jest bardzo szeroka, natomiast w Sudanie wąziutka. Dongola została zbudowana w takim miejscu, gdzie Nil jest cieniusieńki, szerokość pól to ledwie kilkadziesiąt metrów, postawiono ją na takim pustynnym pasku. Pamiętam, że największe wrażenie zrobiło na mnie to połączenie Nilu i pustyni.
Pamiętam słońce. Wioska Ghaddar, trzeba tam iść, gdy jest wschód albo zachód słońca. Światło w ciągu dnia jest barbarzyńskie, to Afryka między zwrotnikiem a równikiem, ono właściwie nic nie rysuje, jest bardzo ostre, fatalne. Ale jeżeli pójdzie się przed zachodem słońca albo zaraz po wschodzie, kiedy światło ślizga się po tej wiosce, to jest piękny obraz. Jeździłem tam w 2003 roku, w styczniu byłem pierwszy raz. Wioska Ghaddar to są jeszcze domy z suszonej cegły, takie domeczki otoczone murami, też z cegły suszonej, pomalowane na biało. Bramy są w różnych kolorach, to nubijski styl. Wioska jest położona w gaju palmowym, bo żeby nie tracić skrawka terenu, na którym można cokolwiek posadzić, mieszkańcy posadzili palmy. Światło, które ślizga się po tych domach i po liściach palm daktylowych, zachodzące słońce, czasami czerwonawe albo wstające słońce, które jeszcze to wszystko rysuje – to są moje pierwsze obrazki.


Co dalej? Jakie są plany na najbliższą archeologiczną przyszłość?
– To przede wszystkim próba powrotu. Cały czas monitorujemy sytuację, wspieramy naszych sudańskich kolegów. Uniwersytet Warszawski, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej prowadzi kilka projektów razem z organizacjami międzynarodowymi.
Byłem w Sudanie w lutym, na chwilę. Mamy to szczęście, że Dongola jest w tej części kraju, który nie był dotknięty wojną. Spędziłem na miejscu trzy tygodnie.
Był okres, kiedy rebelianci atakowali dolinę dronami, teraz już tego nie ma, więc chcemy – oczywiście w porozumieniu z naszą dyplomacją, ale też w porozumieniu z dyplomacją sudańską – sprawdzić, czy jest bezpiecznie, jakie warunki musielibyśmy spełnić, by wrócić, bo chcemy wrócić.
Na miejscu wszystko jest ok, chociaż były wielkie deszcze, które dokonały olbrzymich zniszczeń – w zeszłym roku spadł deszcz największy od 40 lat, zniszczyło dachy nad najstarszym meczetem, nad klasztorem, ale udało się to wszystko zreperować. Widziałem na powierzchni struktury, których nie było wcześniej widać – dwa wielkie groby muzułmańskie, które muszą należeć do jakiejś elity, są w stylu chrześcijańskim, mają sklepienia z wypalanej cegły. Tego nie widzieliśmy wcześniej. W jednym miejscu woda do 3,5 metra w dół wymyła osady i – chyba – odsłoniła ulicę.
W kwestii bezpieczeństwa najbardziej opieram się na ocenie ludzi, którzy tam mieszkają. A oni już do mnie piszą: kiedy przyjedziesz? Mam nadzieję, że sytuacja w Sudanie będzie się stabilizować i będziemy mogli do Dongoli wrócić.
Marzenie archeologa? Jakie ma Pan marzenie?
Moim największym marzeniem jest to, żeby w Sudanie był pokój.
