Czarna robota, szara strefa
Studenci UW w trakcie rewolucji – już tytuł raportu sugeruje, że nie chodzi o sporadyczne eksperymentowanie z nową technologią. Analiza Mai Jaubin i Jakuba Zulczyka z koła naukowego działającego przy Wydziale Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii UW powstała w reakcji na upowszechnienie się narzędzi AI w środowisku akademickim.
Autorzy zapytali 223 studentów reprezentujących 21 wydziałów Uniwersytetu Warszawskiego o ich poczucie kompetencji, doświadczenia i opinie związane ze sztuczną inteligencją. Badanie wykazało kilka wyraźnych tendencji, a odzew był dla pomysłodawców zaskakujący.
– Początkowo chcieliśmy zrobić badanie dla siebie, żebyśmy jako koło naukowe mieli świadomość, co studenci wiedzą, jakie mają problemy i co my możemy z tym zrobić. Jednak gdy pokazaliśmy wyniki profesorowi Michałowi Głowackiemu, i gdy zapoznał się z jego efektami, podpowiedział nam, żeby przygotować oficjalny raport, który będzie dostępny dla szerokiego grona odbiorców – opowiada autorka projektu.
Co zwróciło uwagę wykładowcy? Po pierwsze ankieta przeprowadzona w marcu 2026 roku pokazała, że blisko 62% studentów UW regularnie sięga po AI, a co piąty uruchamia algorytmy codziennie, traktując je jako regularne wsparcie w nauce!
Najczęściej są to generatory tekstu – ChatGPT czy Gemini – wskazało je aż 90% respondentów, wyraźnie rzadziej – systemy wspomagające pisanie i redakcję. Wykorzystywane są, jak określają to autorzy raportu, do „czarnej roboty”, czyli do streszczania materiałów, tłumaczeń, korekty językowej, porządkowania myśli czy analizy danych. Ponad jedna trzecia badanych szuka w ten sposób inspiracji i pomocy przy strukturyzowaniu prac zaliczeniowych.
Problem w tym, że prawie tyle samo respondentów (64%) przyznało, że napotyka trudności w codziennej pracy z AI, a umiejętności zdobywa albo samodzielnie – tak odpowiedziało 45% badanych, albo poprzez media społecznościowe – 40%. Zajęcia akademickie jako źródło wiedzy wskazał mniej niż co dziesiąty ankietowany.
Równocześnie studenci nie ufają efektom pracy algorytmów. 80% spośród tych, którzy wzięli udział w badaniu nie wierzy w poprawność generowanych wyników, a co drugi obawia się naruszeń prawa i etyki.
Stąd jeden z ważniejszych wniosków badania brzmi: czas wyciągnąć sztuczną inteligencję z szarej strefy nieformalnych praktyk. Studenci UW oczekują od uczelni jasnych zasad gry i mądrej edukacji, która pozwoli im korzystać z AI bezpiecznie, legalnie i w sposób odpowiedzialny.
Póki co rewolucja na uczelni dzieje się oddolnie.
Cienka czerwona linia
– Najgorsza sytuacja, jaka może się zdarzyć, to ta, w której studenci będą używali AI, a wykładowcy nie będą potrafili się nią posługiwać – mówi dr Agnieszka Marzęda z Katedry Komunikacji Społecznej i Public Relations, która badaniami nad sztuczną inteligencją zajmuje się na co dzień.
Uważa, że nauczyciele akademiccy powinni umieć rozpoznać, kiedy praca jest wygenerowana przez AI, nawet jeśli sami z niej w swojej pracy nie korzystają. I podkreśla, że trzeba wytyczyć czytelną granicę – czerwoną linię, która oddziela to, co dopuszczalne od nadużycia sztucznej inteligencji.
– Powinniśmy uczyć studentów etycznego korzystania z AI, czyli takiego, które nie zastępuje myślenia. Natomiast nie możemy, a nawet nie mamy prawa ograniczać studentów i powodować, by byli w temacie generatywnej sztucznej inteligencji niedouczeni. To tak, jakby jeszcze niedawno zabraniać używać kalkulatora albo excela. Powinniśmy patrzeć na tę technologię z funkcjonalnej i biznesowej strony – jako na narzędzie, które ułatwia życie, a studentom umożliwia konkurencyjność na rynku pracy – tłumaczy wykładowczyni.
A właśnie sytuacja zawodowa w kontekście AI jest obszarem, który budzi szczególną niepewność młodych ludzi. Niemal połowa badanych obawia się, że sztuczna inteligencja może zastąpić ich przyszły zawód, a kolejne 14% deklaruje silny niepokój. To nie wszystko.
Największe zagrożenia związane z powszechnym użyciem AI respondenci widzą w szerzeniu dezinformacji i tzw. deepfake’ów – wskazało je 83%. Bardzo często pojawiały się obawy dotyczące bezpieczeństwa danych osobowych (73%) oraz potencjalnego uzależnienia społeczeństwa od technologii (61%). Dla studentów problematyczna jest także kwestia własności intelektualnej – wskazywali przede wszystkim na wykorzystywanie przez AI cudzych treści bez zgody autorów, brak przejrzystości źródeł, ryzyko plagiatu.
O wyzwaniach przy codziennej nauce mówi także w rozmowie z Serwisem Naukowym UW Jakub Zulczyk.
– Używanie AI powoduje, że przeskakujemy pewne kluczowe momenty w nauce. Gdy napotykamy problem, zamiast poczytać, poszperać, poszukać artykułów, od razu dostajemy rezultat. A jeśli takie nawyki zostaną utrwalone, będą trudne do skorygowania. Jeśli utracimy presję czy chęć do pracy własnej, ciężko będzie odłączyć czata i zrobić coś samodzielnie. Na koniec dnia okaże się, że mamy zrobione więcej, ale umiemy mniej – przestrzega współautor raportu.
Choć młodzi ludzie doceniają praktyczną stronę nowej technologii, to zapytani o kierunek jej rozwoju, w połowie przypadków oceniają go negatywnie. Jak widzą przyszłość AI? Szaroburo – czytamy w raporcie.
Jasne strony
„AI świetnie sprawdza się jako asystent przy wykonywaniu mniej ważnych a czasochłonnych czynności, a dodatkowo szybko podaje informacje tworząc dobre notatki i materiały do dalszej pracy”.
„Odpowiada w 20 sekund na pytanie, na które i tak bym znalazła odpowiedź, ale przekopując się przez kilka artykułów średniej jakości”.
„AI jest dobrym źródłem inspiracji i ciekawych pomysłów na co dzień”.
I „Przełamanie stagnacji twórczej” – to odpowiedzi studentów, którzy widzą pozytywy używania sztucznej inteligencji w nauce, ale też doceniają jej potencjał w życiu osobistym, organizacji codzienności, medycynie, twórczości czy komunikacji.
Raport unaocznia tę dwoistość, a Jakub Zulczyk proponuje spojrzeć na AI przez analogię do kierowania samochodem. Kluczowe znaczenie ma przygotowanie użytkownika, znajomość zasad i świadomość ryzyka. Podobnie jak prowadzenie samochodu wymaga wcześniejszego przygotowania, tak korzystanie z narzędzi AI powinno wiązać się ze zrozumieniem ich ograniczeń, potencjalnych błędów i zagrożeń, np. koniecznością weryfikowania informacji i źródeł generowanych przez modele.
Autor badania zwraca przy tym uwagę na to, jak bardzo dzisiejsza sytuacja różni się od tej sprzed czterech lat, gdy zaczynali studia.
– Nikt nie myślał, że powstanie technologia, dzięki której za pomocą jednego prompta dostaniemy cały dokument ze źródłami, nawet jeśli będą mierne lub zmyślone. Nie wiemy dokąd ta rewolucja zmierza, ale jeśli już mamy dostęp do tak potężnego narzędzia, to po prostu nauczmy się z niego korzystać – mówi Jakub Zulczyk.
I choć część wykładowców zaczynała studia nie tylko bez znajomości działania AI, ale i bez dostępu do internetu, uczelnia może wspomóc studentów. Jak? W raporcie znajdujemy konkretne rekomendacje:
– Opracowanie ogólnouczelnianych zasad, które powinny określać dopuszczalne i niedopuszczalne formy użycia AI w pracach zaliczeniowych, projektach, badaniach.
– Stworzenie centralnej bazy wiedzy, zawierającej krótkie przewodniki, przykłady promptów, instrukcje weryfikacji wyników, materiały o bezpieczeństwie danych, etyce i prawie autorskim.
– Zapewnienie dostępu do wybranych płatnych narzędzi AI, co pozwoliłoby na głębsze zrozumienie tej technologii i realnie zwiększyło konkurencyjność absolwentów na rynku pracy.
– Wprowadzenie praktycznych szkoleń skoncentrowanych na odpowiedzialnym wykorzystaniu AI, krytycznej ocenie wyników, pracy z danymi, redakcji tekstów, analizie źródeł oraz przeciwdziałaniu dezinformacji.
I najważniejsze: jasne zasady
Zanim na całej uczelni zostanie wdrożony katalog dobrych praktyk, zapytaliśmy autorów raportu i opiekunkę koła naukowego o ich rady, swoiste ABC posługiwania się AI.
– Punkt pierwszy: nie boimy się sztucznej inteligencji. Testujemy różne narzędzia – zaczyna dr Agnieszka Marzęda.
– Chodzi o to, żeby znaleźć optymalny na swoje potrzeby model językowy, wypracować skuteczne prompty i stworzyć własny system pracy z tymi narzędziami. I dotąd próbujemy zlecać mu jakieś zadanie metodą prób i błędów, dopóki nie wykona go w zadowalającym stopniu – radzi badaczka.
Dalej rzecz niby oczywista, ale – jak pokazuje praktyka – bywa różnie. Sprawdzamy, sprawdzamy i jeszcze raz sprawdzamy. Tu przydatna jest zasada podwójnej weryfikacji. Konkretne zapytanie wrzucamy do drugiego narzędzia z poleceniem, żeby zweryfikował podane fakty i ocenił naszą pracę.
Nie zapominamy przy tym o zasadzie ograniczonego zaufania do nowej technologii. Dane, daty, wydarzenia, miejsca, ich połączenie – sztuczna inteligencja lubi się mylić i człowiek musi to zweryfikować.
– Nigdy nie podpisujemy się pod rzeczami, których nie przeczytaliśmy. To kompromitujące – podkreśla dr Marzęda, a Maja Jaubin deklaruje: – Jestem wyznawczynią zdrowego rozsądku. Oczywiście, wspieram się czasem chatem, ale weryfikuję treści, które dostaję, zwłaszcza jeśli chcę je wykorzystać w celach naukowych. Trzeba to przemyśleć, przetworzyć. Krytyczne myślenie to podstawa.
Kolejna wskazówka – weryfikować należy nie tylko poprawność treści wygenerowanych przez AI, ale też to, skąd pochodzą.
– Podróżowanie do źródła – to także cenna umiejętność. Czat może dać nam ciekawe dane, ale trzeba sobie zadać pytanie, czy źródłem właściwym jest artykuł na renomowanym portalu informacyjnym, czy wpis na Reddicie albo komentarz na Facebooku – tłumaczy Jakub Zulczyk.
Podróż do źródła prowadzi także do szerszego pytania o to, co jeszcze zmienia AI.
– Szukajmy pomocy u kolegów. Nie bójmy się w kontekście zadań akademickich prosić o wsparcie rówieśników. Na przykład: wiem, że ta osoba jest dobra w redagowaniu tekstów – pójdę do niej, niech mi pomoże. Niestety coraz częściej próbujemy nawiązywać kontakt z czatem, rozmawiać z nim jak z przyjacielem albo psychologiem. Budujmy więzi z ludźmi, to bardzo ważne – to ostatnia rada autorki badania i jego puenta.
Pełen raport – w tym studenckie postulaty wobec uczelni, informacje o różnicach w korzystaniu z AI przez poszczególne dziedziny oraz o zróżnicowanych obawach wobec sztucznej inteligencji, rekomendacje dla prowadzących zajęcia – dostępny jest tutaj.
Autorzy zachęcają również do podzielenia się opinią na temat wykorzystania sztucznej inteligencji w procesie dydaktycznym – formularz kontaktowy jest dostępny na stronie: www.aiexplorers.wdib.uw.edu.pl.
Źródło wykresów: Koło Naukowe AI Explorers
