– To przypomnienie dla świata, że musimy wzmocnić prawo międzynarodowe – tak Jørgen Watne Frydnes, przewodniczący Norweskiego Komitetu Noblowskiego, komentował decyzję o wyborze noblistki w wywiadzie po podaniu do publicznej wiadomości, do kogo trafia tegoroczne wyróżnienie.
Kim jest Navanethem „Navi” Pillay?
Urodziła się 23 września 1941 r. w Durbanie, w Republice Południowej Afryki, w rodzinie pochodzenia indyjskiego (tamilskiego).
Po ukończeniu studiów prawniczych zaczęła bronić aktywistów walczących z apartheidem. W 1967 r. w Durbanie założyła własną kancelarię prawną. W latach 80. studiowała na Uniwersytecie Harvarda i w 1988 r. uzyskała tam stopień doktora nauk prawnych.
W 1995 r. została powołana w skład Sądu Najwyższego Republiki Południowej Afryki. Cztery lata później została sędzią i przewodniczącą Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy (ICTR). Jej działania miały kluczowe znaczenie, gdy trybunał ten uznał, że gwałt i przemoc seksualna mogą stanowić zbrodnię przeciwko ludzkości – a także ludobójstwo. Odegrała również zasadniczą rolę w przełomowym wydarzeniu prawnym: po raz pierwszy oskarżony stanął przed sądem pod zarzutem podżegania do ludobójstwa wyłącznie na podstawie szerzenia propagandy.
Następnie została mianowana sędzią Międzynarodowego Trybunału Karnego. W latach 2008–2014 pełniła funkcję Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka (OHCHR). W latach 2021–2025 przewodniczyła Niezależnej Międzynarodowej Komisji Śledczej ONZ ds. Okupowanych Terytoriów Palestyńskich. W 2019 r. została sędzią ad hoc Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie, w której Mjanma/Birma jest oskarżona o ludobójstwo, i obecnie zasiada w tym składzie sędziowskim.
O jej postawie, pracy, przebiegu kariery zawodowej i dokonaniach Jørgen Watne Frydnes, przewodniczący Norweskiego Komitetu Noblowskiego, mówił ogłaszając laureata Pokojowej Nagrody Nobla 2026 – fragmenty cytujemy poniżej. Podkreślał też, jak ważne dla istnienia pokoju jest prawo międzynarodowe: jego przestrzeganie dla pokojowego współistnienia jest absolutną koniecznością.

Odwaga – wizja – determinacja
Navanethem „Navi” Pillay odegrała kluczową rolę w rozwoju międzynarodowego porządku prawnego. Zaangażowanie w uniwersalne zasady prawne oraz jej niezachwiany kompas moralny stanowią stały element jej długiej kariery zawodowej.
Została pionierką w dziedzinie prawa, stawiając czoło głęboko zakorzenionej dyskryminacji strukturalnej, segregacji i wykluczeniu. Nicią łączącą jej wczesną działalność – w obronie Nelsona Mandeli i innych osób sprzeciwiających się apartheidowi – z późniejszą pracą w charakterze sędzi w kluczowych międzynarodowych procesach sądowych naszych czasów, jest niezmienna postawa w obronie sprawiedliwości.
W historycznych procesach międzynarodowych udowodniła, że środki prawne mogą pomóc w zapobieganiu aktom wojny i przemocy. I przyczyniła się do wzmocnienia instytucji prawa międzynarodowego.

Pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla przyznano 125 lat temu. Już wtedy Norweski Komitet Noblowski podkreślał znaczenie rozwiązywania konfliktów w oparciu o prawo międzynarodowe. Zakres obowiązywania tego prawa rozszerzył się po II wojnie światowej, w szczególności wraz z utworzeniem ONZ.
Kluczowym spostrzeżeniem było to, że trwały pokój musi opierać się na zasadach prawnych, a nie na woli silniejszych czy kruchej równowadze sił. Dodatkowe mechanizmy prawne wprowadzono w dekadach powojennych, a proces nabrał tempa po zakończeniu zimnej wojny.
Jednak porządek międzynarodowy oparty na tych zasadach nigdy nie był doskonały. Największe mocarstwa często uchylały się od odpowiedzialności. W praktyce sprawy rozpatrywane na gruncie prawa międzynarodowego kończyły się różnymi rozstrzygnięciami w zależności od tego, kto był sprawcą, a kto ofiarą.
Mimo to obserwujemy, że coraz więcej konfliktów rozwiązuje się na drodze dyplomacji, traktatów i mechanizmów prawnych, a nie poprzez groźby, przemoc czy działania wojenne. Zarówno przywódcy, jak i społeczeństwa doszli do tego samego wniosku: prawo międzynarodowe stanowi fundament bardziej pokojowego świata.
W obliczu wyzwań o charakterze egzystencjalnym – w tym największej od dawna liczby wojen i konfliktów – prawo międzynarodowe przestało być jedynie uzupełnieniem pokoju i bezpieczeństwa. Stało się absolutną koniecznością – podkreśla przewodniczący Norweskiego Komitetu Noblowskiego.
A jednak system prawa międzynarodowego znajduje się pod ogromną presją, a jego instytucje są atakowane. Obserwujemy zwrot ku polityce siły, kosztem ram prawnych oraz globalnego poszanowania prawa i sprawiedliwości. Gdy siła bierze górę nad prawem, podważa to stabilność, zaufanie i pokojowe współistnienie.
Przyznając tegoroczną Pokojową Nagrodę Nobla, Norweski Komitet Noblowski pragnie przypomnieć światu, że rządy prawa – zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym – stanowią fundament systemu stworzonego w celu zapewnienia pokoju i pokojowego rozwiązywania konfliktów. Pokój wymaga sprawiedliwości – mówi Jørgen Watne Frydnes.
Historia dowodzi, że świat funkcjonujący bez rządów prawa jest niesprawiedliwy, nierozsądny i nieludzki. Sędziowie – strażnicy cienkiej granicy między ładem a chaosem – zasługują zatem na nasze szczególne uznanie. Jednak dziś, gdy ci sami sędziowie są objęci sankcjami, a instytucje atakowane, potrzebujemy ludzi odważnych, obdarzonych wizją i determinacją – cechami, które w swojej pracy sędziowskiej wykazuje Navi Pillay.

Komentują naukowcy Uniwersytetu Warszawskiego
– Od jakiegoś czasu trwają intensywne dyskusje na temat porządku międzynarodowego, opartego na prawie międzynarodowym – czy on w ogóle ma jeszcze sens. Komitet Noblowski wybierając osobę, która zajmuje się prawem międzynarodowym, ochroną praw człowieka, która funkcjonowała w różnych instytucjach międzynarodowych, także tych, których prezydent Trump i Stany Zjednoczone nie uznają albo są wręcz z nimi w konflikcie, jak Międzynarodowy Trybunał Karny, działałającą w organizacjach, które nie są poważane przez obecną administrację, jak Organizacja Narodów Zjednoczonych, dał bardzo mocny sygnał, w zasadzie informację skierowaną do prezydenta Trumpa, To bardzo odważna decyzja – oceniała kilka minut po ogłoszeniu norweskiej decyzji w sprawie pokojowego Nobla dr Justyna Nakonieczna-Bartosiewicz z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW.
– Ten wybór jest bardzo wyrazisty. W sytuacji, w której mamy szerzącą się dezinformację, różne przekazy, w których wiele rzeczy się rozmywa, i tracimy pewność, co jest prawdą, co jest fałszem, dostajemy wybór osoby, która może stać się symbolem – to komentarz na gorąco prof. dr. hab. Marcina Zajenkowskiego z Wydziału Psychologii UW. W rozmowie z Serwisem Naukowym UW dodaje: – Ten wybór wskazuje nam jasną drogę: są wartości fundamentalne i z nimi się nie polemizuje. To prawo międzynarodowe, prawa człowieka, prawa mniejszości. Trochę mnie zaskoczyło, że aż tak wyraźnie to zasygnalizowano.
– Moją uwagę zwróciło wielokrotne podkreślanie roli prawa międzynarodowego w tym, aby świat był możliwie najbardziej pokojowym miejscem. Już od pewnie nastu lat żyjemy w świecie, w którym coraz częściej mamy do czynienia z kwestionowaniem zarówno porządku międzynarodowego, jak i porządków krajowych, pomniejszaniem znaczenia prawa. Coraz częściej widzimy również w polityce międzynarodowej zachowania, które są oparte na woli tego, kto akurat dysponuje przewagą, czy to militarną, czy jakąś inną. Mamy do czynienia z ignorowaniem tego, jak fundamentalne znaczenie w relacjach między ludźmi, między narodami, mają po prostu pewnego rodzaju zasady. Mam wrażenie, że ta nagroda jest próbą przypomnienia całemu światu, że świat bez zasad jest światem wojny każdego z każdym, że zasady wymagają obrońców i obrończyń, którzy będą bezkompromisowi i którzy będą potrafili powiedzieć, gdzie są granice przyzwoitości – komentował prof. dr hab. Paweł Łuków z Wydziału Filozofii UW.
– Ta nagroda to przypomnienie o niektórych rzeczach, które są ważne i najważniejsze, i które odnoszą się do relacji międzyludzkich. Natomiast to, czego mi zabrakło, to odniesienie się do relacji człowieka z naturą, a my jesteśmy jakimś elementem świata naturalnego. Ale bez uporządkowania relacji między sobą, i oparcia ich na solidnych podstawach, co do których się zgadzamy, które są związane ze sprawiedliwością, z przestrzeganiem prawa, ze zrozumieniem czym jest agresja, i jak różne może mieć formy, nie uporządkujemy też naszych stosunków ze środowiskiem – stwierdził prof. dr hab. Szymon Malinowski z Wydziału Fizyki UW.




Tegoroczna Pokojowa Nagroda Nobla przypomina, co tak naprawdę jest najważniejsze w relacjach międzyludzkich, przypomina nam jak ważne jest prawo, jego przestrzeganie i reguły, bez których skazani jesteśmy na anarchię, brak pokoju, a nawet wojnę. O tym, że jest to jeszcze bardziej skomplikowane oraz jak rozumieć prawo międzynarodowe mówiła w rozmowie z Serwisem Naukowym UW dr Justyna Nakonieczna-Bartosiewicz.
– Prawo międzynarodowe – wyśmiewane, lekceważone przez ostatnie lata, wskazywane jako nieważne, niefunkcjonujące, nieefektywne – to jedno z pierwszych wyzwań, z jakimi stykają się studenci stosunków międzynarodowych. Ten problem to zrozumienie, że prawo międzynarodowe to nie jest prawo krajowe, że to jest ciągłe potwierdzanie, iż zgodziliśmy się wcześniej na podstawie jakich reguł będziemy funkcjonować w przestrzeni międzynarodowej, jako podmiot międzynarodowy, jako państwo.
Bardzo często studenci, jeśli rozmawiają o prawie międzynarodowym, mówią, że coś nie zadziałało, że ONZ nie dało rady czegoś zrobić, że ktoś powinien być ukarany albo że powinny być wyciągnięte karne konsekwencje. Oczywiście Międzynarodowy Trybunał Karny jest organizacją, która trochę ma za zadanie zaspokajać tę potrzebę, ale – nadal – jest to instytucja oparta na wzajemnej zgodzie i umówieniu się stron traktatu co do tego, żeby poddać się zasadom, które w tym traktacie zostały zapisane.
Prawo międzynarodowe jest ciągłym uzgadnianiem i potwierdzaniem: tak, pilnujemy reguł, które ustaliliśmy, i z tego powodu realizujemy jakieś zadania, albo ograniczamy się albo nie robimy pewnych rzeczy. Bo na to się umówiliśmy. To jest nieustająca interakcja między krajami.
W świecie, w którym teraz się znajdujemy, pojawili się uczestnicy, którzy mówią: nie; teraz ja będę inaczej to wszystko ustawiał i mnie te zasady nie obowiązują, bo mnie to nie interesuje. I jest to bardzo trudny moment. Ale to nie jest tak, że możemy sobie te wszystkie traktaty, umowy, zasady wyrzucić do śmieci, i będziemy zachowywać się tak, jak podpowiada nam nasz narodowy interes.
Ponad 80 lat temu, jak powstawała Organizacja Narodów Zjednoczonych, państwa zgodziły się na to, że rezygnują z wojny jako narzędzia dyplomacji. To jest istota Karty Narodów Zjednoczonych. Uzgodniono, że wszystkie problemy rozwiązujemy w sposób pokojowy, bez użycia narzędzi wojennych, co jest całkowitym ewenementem, jeśli chodzi o historię ludzkości. To wielki wysiłek intelektualny, żeby dojść do takiego sposobu skonstruowania relacji.
I to jest sygnał Komitetu Norweskiego, że ten sposób rozwiązywania problemów, konfliktów, dysput, cokolwiek by się pojawiło, to jest to, co jest najważniejszym osiągnięciem ludzkości, a jego podstawą jest prawo międzynarodowe – podsumowuje dr Justyna Nakonieczna-Bartosiewicz.
„Nie uwierzę, dopóki nie usłyszę tego od ciebie!”
Członkowie Norweskiego Komitetu Noblowskiego nie zdołali skontaktować się z nową laureatką przed ogłoszeniem jej przyznania Pokojowej Nagrody Nobla. Kristian Berg Harpviken, dyrektor Norweskiego Instytutu Noblowskiego, mógł osobiście podzielić się z Navi Pillay tą informacją, dopiero po tym, gdy została ona ogłoszona światu.
„Całkowite zaskoczenie, jestem głęboko zaszczycona i wzruszona”
Navi Pillay otrzymała wiadomość o przyznaniu jej Pokojowej Nagrody Nobla na międzynarodowej konferencji w Norymberskim Pałacu Sprawiedliwości – a dokładniej w sali sądowej nr 600, gdzie odbywały się procesy zbrodniarzy wojennych z czasów II wojny światowej.
Navanethem „Navi” Pillay została powitana owacją na stojąco, której, jak twierdzi, nigdy nie zapomni.
W rozmowie telefonicznej, wkrótce po ogłoszeniu, powiedziała, że czuje się przytłoczona faktem, że została laureatką Pokojowej Nagrody Nobla: – Wiem, że to osobista nagroda, ale dla mnie jest ona również nagrodą dla wszystkich instytucji, w których pełniłam służbę, dla wszystkich ludzi, dla których pracowałam.
W poniedziałek – Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych.

