Wiemy, jak wyglądają kamienne budowle na wysokości ok. 2400 m n.p.m. między górami Machu Picchu i Huayna Picchu. Tyle że to, co znamy z pocztówek, jest zaledwie częścią znacznie większego krajobrazu stworzonego przez Inków.
Główny zespół nazywany llaqta de Machu Picchu – w języku keczua llaqta oznacza osadę. Najczęściej uważa się, że była to królewska posiadłość związana z inkaskim władcą Pachacutekiem. Mogła być jednocześnie ośrodkiem administracyjno-ceremonialnym i miejscem pielgrzymek. Jednak sama llaqta to tylko niewielka częścią liczącego ok. 37 tys. ha Parku Machu Picchu – górskiego obszaru, którego poszczególne części są rozpoznane bardzo nierównomiernie. Na stosunkowo niewielkich odległościach występują duże różnice wysokości, a zbocza schodzące ku dolinie Vilcanoty porasta gęsty tropikalny las, czyli selwa.
– Na terenie parku znajduje się około 60 znanych stanowisk archeologicznych o różnej funkcji. Niektóre, jak Intipata, to spiętrzenia tarasów, na których uprawiano rośliny, między innymi kukurydzę. Stanowiły zaplecze gospodarcze głównej osady. Inne pełniły bardziej ceremonialne funkcje, jak Chachabamba, związana z kultem wody, obrzędami i obmywaniem – tłumaczy dr Jan Kłaput z Centrum Badań Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego.


Sto lat Inków, tysiące lat ludzi
Według tradycyjnie przyjmowanej chronologii, Pachacutec miał wznieść swą rezydencję w Machu Picchu około 1450 r. Coraz liczniejsze datowania radiowęglowe wskazują jednak, że początki inkaskiego kompleksu mogły być o kilka dekad wcześniejsze, choć dokładny moment jego powstania pozostaje przedmiotem dyskusji. Tak czy inaczej, inkaska historia tego miejsca była krótka i zapewne trwała około stulecia. W czasie walk z Hiszpanami władcy Inków wycofali się do Vilcabamby, nie ma jednak dowodów, by konkwistadorzy zajęli lub splądrowali samo Machu Picchu.
– Obecność ludzi na tym obszarze ma wielotysiącletnią historię, na co wskazują chociażby badania radiowęglowe naszej koleżanki dr Dominiki Sieczkowskiej-Jacyny, ale monumentalne założenia architektoniczne, z którymi dziś kojarzymy Machu Picchu, są przede wszystkim dziełem Inków – podkreśla archeolog.
To oni w ciągu około 100 lat gruntownie przekształcili ten górski krajobraz. Wznosili budowle, zakładali tarasy uprawne i oplatali teren siecią dróg, bez których rozsiane na różnych wysokościach osady, pola i miejsca ceremonialne nie mogłyby funkcjonować jako system. Do tej pory archeolodzy znali tę sieć po lewej stronie doliny Vilcanoty, gdzie leży słynna llaqta. Przeciwległe zbocza pozostawały słabo rozpoznane. I właśnie tam skierowali drona polscy badacze.



Zygzak na ekranie
Pewną wskazówkę, że po drugiej stronie rzeki może kryć się coś więcej, archeolodzy mieli już wcześniej – był to ukryty w tropikalnym lesie zagadkowy Mur Mandor, którego nazwa pochodzi od nieistniejącej już hacjendy leżącej w jego pobliżu. Ma on ponad kilometr długości i biegnie niemal prostą linią przez dżunglę ku szczytowi Yanantin, więc raczej nie pełnił funkcji obronnych, tylko ceremonialne. Jego otoczenie nie zostało przebadane, zbocza porasta tak gęsty las tropikalny, że nawet miejscowi niechętnie się tam zapuszczają, tłumacząc, że jest tam dużo węży, trudno się chodzi i właściwie nie ma po co. Okazuje się, że jednak jest.
Naukowcy z Centrum Badań Andyjskich UW, które współpracuje z Narodowym Parkiem Archeologicznym Machu Picchu od 2008 r., zostali poproszeni o wykonanie przelotów nad właśnie tymi słabo poznanymi częściami parku.
Do badań wykorzystano drona wyposażonego w LiDAR, czyli laserowy skaner. Wysyła on ogromną liczbę impulsów, z których część dociera do ziemi przez szczeliny między liśćmi. Po komputerowym przetworzeniu chmury punktów można zobaczyć ukształtowanie terenu ukryte pod koronami drzew.
Zadanie nie było łatwe, bo w gęstym lesie brakowało miejsca, z którego można byłoby bezpiecznie wystartować i wylądować dronem. Dr Bartłomiej Ćmielewski z Politechniki Wrocławskiej, odpowiedzialny za skanowanie LiDAR-em z drona, znalazł rozwiązanie – wykorzystał Mur Mandor, który ma miejscami ponad 3 m szerokości. Pozwoliło to zwiększyć zasięg pomiarów, ale nie na tyle, by przeskanować całe zbocze.
– Wykonaliśmy kilka przelotów nad lasem deszczowym i naszą uwagę przykuła regularna licząca co najmniej 1200 m linia w formie zygzaka, typowego dla dróg inkaskich pnących się po zboczach. Z danych wynikało, że ma ona ok. 2 m szerokości, czyli mieści się w zakresie spotykanym na wielu znanych inkaskich traktach. W miarę przetwarzania kolejnych danych od głównej drogi zaczęły odchodzić mniejsze szlaki, a pomiędzy nimi pojawiały się prawdopodobne platformy i tarasy. Łącznie zidentyfikowaliśmy ponad 2,5 km nieznanych wcześniej dróg – opowiada dr Kłaput.


Dokąd prowadzą?
Badacze postanowili sprawdzić, czy cyfrowe zygzaki rzeczywiście istnieją w terenie, wzięli więc GPS-y i maczety i ruszyli w las. Pomimo że wiedzieli, dokąd zmierzają, pokonanie 200 m zajęło im kilka godzin, było to męczące przedzieranie się przez roślinność.
– Gdybyśmy nie wiedzieli, gdzie jest droga, pewnie byśmy ją minęli. To wyjaśnia, dlaczego ani archeolodzy z badanego od ponad 100 lat Machu Picchu, ani pracownicy parku, ani nawet lokalna ludność o niej nie wiedzieli – tłumaczy archeolog. – Na razie nie wiemy, jak zbudowano drogę. Pod warstwą ściółki może znajdować się kamienna nawierzchnia lub schody, typowe dla lepiej wykonanych inkaskich traktów, ale aby się o tym przekonać, trzeba będzie miejscami usunąć humus.
Nie mniej ciekawe mogą okazać się ujawnione przez LiDAR regularne struktury po kilkadziesiąt metrów kwadratowych, do których prowadzą nowe szlaki. W części przypadków mogą to być pola tarasowe, typowe dla różnych stanowisk satelitarnych wokół Machu Picchu, jednak również tę interpretację trzeba będzie zweryfikować podczas wykopalisk. Co mogło na nich rosnąć? Inkowie doskonale wykorzystywali różnice wysokości, uprawiając kukurydzę, ziemniaki czy kokę. Liście tej ostatniej pomagały znosić wysiłek i łagodziły dolegliwości związane z wysokością, co przy poruszaniu się pieszo po górach z towarami na plecach (Inkowie poza lamami nie mieli innych zwierząt jucznych) miało olbrzymie znaczenie.
– Jeżeli Inkowie mieli taką kondycję jak współcześni Peruwiańczycy, to można im tylko pozazdrościć. Są świetnie przystosowani do tej wysokości i sprawnie się tam przemieszczają. Do dziś też żują liście koki, które ułatwiają im pomykanie po górach – śmieje się dr Kłaput.
Być może zatem po drugiej stronie Vilcanoty znajdowało się zaplecze gospodarcze głównej osady. Na pewno natomiast teren nie był pustym zboczem. Chociaż archeolodzy spodziewali się, że coś może znajdować się w okolicach Muru Mandor, zagęszczenie konstrukcji bardzo ich zaskoczyło.




Gdzie był most?
Pojawia się też nowe pytanie – jeżeli oba brzegi Vilcanoty należały do jednego rozbudowanego systemu, ludzie musieli się między nimi przemieszczać. Rzeka płynie w dolinie, ale Inkowie słynęli z wiszących mostów z włókien roślinnych. Po konstrukcjach tych nie pozostało wiele śladów, ale ciekawie byłoby ustalić, gdzie znajdowały się przeprawy przez rzekę. Jedna wskazówka już istnieje – do Muru Mandor badacze wspinali się znaną wcześniej, choć także zarośniętą ścieżką, prowadzącą niemal od samego dna doliny.
W odkryciu nie chodzi o dopisanie kolejnych 2,5 km do mapy inkaskich dróg, tylko o zmianę skali, w jakiej patrzymy na Machu Picchu. Badania wskazują, że intensywnie przekształcony przez Inków krajobraz obejmował też przeciwległą stronę doliny. Pnących się w górę dróg może być znacznie więcej.
Choć z muru, wykorzystanego jako prowizoryczne lądowisko, udało się zeskanować najprawdopodobniej cały zygzakowaty odcinek drogi, łączące się z nim trakty biegną dalej, poza zbadany dotąd obszar. W kolejnej kampanii badacze chcą więc rozszerzyć prospekcję lidarową, wrócić w teren, by ustalić sposób budowy dróg, rozpoznać funkcje platform i tarasów oraz zdobyć materiał, który pozwoli wydatować konstrukcje. Na razie pewne jest, że inkaski szlak prowadzi dalej, nie wiadomo jeszcze czy na sam szczyt.

Badania prowadził polsko-peruwiański zespół: dr Jan Kłaput z Centrum Badań Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego, dr Bartłomiej Ćmielewski z Politechniki Wrocławskiej, odpowiedzialny za skanowanie LiDAR-em z drona, dr Paweł Dąbek z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu oraz peruwiański archeolog Jeff Rocky Contreras Soto z Apu Space. Nadzór nad pracami terenowymi sprawował dr Nino del Solar Velarde, kierownik Koordynacji Badań Archeologicznych Machu Picchu w DDC Cusco.
