Poszukiwany okaz odnalazł się pomiędzy żebrami dinozaura. Nie był to jednak efekt prehistorycznej konsumpcji. Po prostu w wyniku różnych procesów, m.in. geologicznych, skamieniałości się mieszają. A kompleks skalny Klettgau we Frick w północnej Szwajcarii znany jest przede wszystkim ze szczątków dinozaurów.
Właśnie tam badacze znaleźli szczątki ryby dwudysznej z rodzaju Ptychoceratodus, z późnego triasu, sprzed ponad 200 milionów lat.
Znaczenie tego odkrycia i możliwe implikacje badawcze naukowcy przedstawili w artykule w Swiss Journal of Palaeontology.
Szwajcaria była dotąd swoistą białą plamą na mapie występowania dobrze rozpoznanych szczątków ryb dwudysznych. A owe bardzo rozpowszechnione niegdyś stworzenia mogą pomóc nie tylko w poszerzeniu wiedzy na temat odległych dziejów Ziemi, ale także w zrozumieniu, jak organizmy reagują na zmieniające się warunki klimatyczne.
Polskie zagłębie
Ryby dwudyszne należą do najbardziej niezwykłych grup kręgowców. Swoją nazwę zawdzięczają temu, że oprócz skrzeli mają również płuca, dzięki którym mogą oddychać powietrzem atmosferycznym. W skrajnych warunkach wiele z nich potrafi przeżyć nawet okresowy brak wody.
Grupa ta przetrwała do dziś, a jej współcześni przedstawiciele (m.in. prapłetwiec i rogoząb australijski) podobnie jak formy kopalne, osiągają bardzo różne rozmiary, w zależności od gatunku.
– W okresie późnego triasu żyły ryby malutkie, kilkunastocentymetrowe, ale największe okazy dorastały do pięciu metrów długości. Jedną z ich niezwykłych cech jest uzębienie, składające się z trzech par płyt zębowych, które rosną przez całe życie. Służą one do miażdżenia twardego pokarmu, np. mięczaków i skorupiaków. Ryby dwudyszne są wszystkożerne, ale w środowisku wodnym jest to zazwyczaj równoznaczne z drapieżnictwem – mówi dr Wojciech Pawlak z Instytutu Biologii Ewolucyjnej Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Współcześnie przedstawiciele tych tzw. żywych skamielin osiągają najwyżej dwa metry długości, a zamieszkują środowiska słodkowodne w strefach klimatu tropikalnego i subtropikalnego.Tymczasem kiedyś były dużo bardziej rozpowszechnione na całym globie. Także na naszym podwórku.
– Polska jest zagłębiem szczątków ryb dwudysznych, chociaż dzisiaj już tutaj nie występują. Mamy stanowiska paleontologiczne, w których znaleziono ponad 100 płyt zębowych, a także kości czaszki. To bardzo duże liczby jak na szczątki kręgowców. Większość dinozaurów jest znana z pojedynczych kości albo kilkunastu osobników, a gatunki takie jak ryby dwudyszne, znane z kilkuset osobników, należą do mniejszości – podkreśla badacz.
Szwajcarskie znalezisko
Wykopaliska w okolicach Frick trwają od dziesiątek lat. Formacja skalna Klettgau słynie przede wszystkim ze znalezionych tam szczątków dinozaurów z rodzaju Plateosaurus. Były one przodkami późniejszych gigantycznych dinozaurów, takich jak diplodok.
Plateozaury poruszały się głównie na dwóch tylnych kończynach, miały długie szyje, małe głowy i osiągały w tym rejonie średnio od 5 do 8 metrów długości. Ale nie tylko ich szczątki zawierają skały z północy Szwajcarii.
– Jest tam też dużo innych zwierząt, takich jak żółwie czy właśnie ryby dwudyszne, ale ich szczątki były dosyć fragmentaryczne, mało rozpoznawalne. Aż w końcu moim współpracownikom udało się wydobyć taki materiał, który pozwolił na identyfikację tych ryb do poziomu rodzaju Ptychoceratodus. Chodzi o kompletność materiałów, jeden okaz jest na tyle dobrze zachowany, że da się go wiarygodnie rozpoznać – mówi dr Pawlak.
Jak wyglądał świat, w którym żyły te ryby? Był bardzo różny od dzisiejszego. Po pierwsze, istniała Pangea, czyli ogromny superkontynent, otoczony oceanem. Po drugie, klimat był znacznie cieplejszy niż obecnie, na większości kontynentu średnie temperatury dobowe przekraczały 30°C. A susze przeplatały się z okresami intensywnych deszczów.
W takim świecie umiejętność przetrwania okresowego wysychania zbiorników mogła być szczególnie cenna. Współczesne ryby dwudyszne radzą sobie z suszą dzięki niezwykłym przystosowaniom. Badacze przypuszczają, że podobne zdolności mogły mieć także ich triasowe odpowiedniki.
– Dzisiejsze ryby dwudyszne potrafią przeżyć w całkowicie wyschniętym środowisku prawie rok. Prawdopodobnie ówczesne również miały takie zdolności. Świat tamtej ery na ogół wyobrażamy sobie jako zamieszkany przez dinozaury. Ale obok nich toczyło się życie także innych, mniejszych zwierząt. W tej formacji skalnej znaleziono także szczątki np. sfenodontów, czyli krewniaków jaszczurek, a także pojedyncze zęby bardzo wczesnych przodków ssaków – opowiada naukowiec z Wydziału Biologii UW.

Żywe wskaźniki
Znalezisko z Frick stało się dla naukowców punktem wyjścia do szerszego pytania: od czego zależało rozmieszczenie ryb dwudysznych w późnym triasie?
Badacze zestawili nowe odkrycie z innymi stanowiskami i porównali zasięgi trzech najczęściej występujących wówczas rodzajów: Ptychoceratodus, Arganodus i Ceratodus.
Okaz znaleziony w Szwajcarii należał do rodzaju Ptychoceratodus. Gdy badacze porównali jego rozmieszczenie z Arganodus, zobaczyli wyraźny wzorzec: Ptychoceratodus występował głównie na wyższych szerokościach geograficznych, natomiast Arganodus bliżej równika.
Różnice dotyczyły też środowiska. Znaleziska Ptychoceratodus pochodzą przede wszystkim z osadów kontynentalnych, podczas gdy szczątki Ceratodus znacznie częściej znajdowano w osadach związanych ze środowiskiem morskim.
Szczególnie wyraźny okazał się równoleżnikowy podział między Ptychoceratodus a Arganodus.
– Zaskoczyło mnie, jak konsekwentnie te zwierzęta podążają za pewnym wzorcem występowania. W przyrodzie nic nie jest zero-jedynkowe, zawsze są jakieś odchylenia od normy. Jeśli dwa gatunki żyją po dwóch stronach drogi, to zawsze znajdzie się jeden osobnik, który jednak na drugą stronę przeskoczy. A nasze badania pokazują, że w późnym triasie ich rozmieszczenie jest ściśle powiązane z szerokością geograficzną, prawie zero-jedynkowo podążają za pewnym wzorcem, na przykład równoleżnikowym – opowiada dr Wojciech Pawlak.
Ryby dwudyszne były w triasie bardzo rozpowszechnione, znajdowane są w praktycznie każdym miejscu, gdzie odkryto jakieś skamieniałości kręgowców. W związku z tym mogą potencjalnie być niezwykle przydatnym narzędziem wskaźnikowym.
– Bo jeśli możemy je znaleźć wszędzie i niosą jakąś informację, to będziemy mogli ją porównać na całej ówczesnej Ziemi. Jeden rodzaj tych ryb był skupiony w środowiskach równikowych, bardzo trudnych do życia. Tam prawdopodobnie temperatury były najwyższe, opadów było najmniej, a sezonowość klimatu była najbardziej dotkliwa. Natomiast na szerokościach geograficznych bardziej zbliżonych do dzisiejszej Europy występował inny rodzaj tej ryby, który preferował łagodniejsze warunki – mówi badacz.
Jeżeli istnieje tak wyraźne przyporządkowanie tych zwierząt do konkretnych szerokości geograficznych, to prawdopodobnie przyczyną jest dostosowanie do panujących warunków klimatycznych. Jeżeli dany gatunek zostanie znaleziony w nowym miejscu, to badacze zyskują podpowiedź na temat dominującego tam klimatu.
– Widzimy w rybach dwudysznych potencjał do wykorzystania ich jako wskaźników. Skala ich rozprzestrzenienia jest ogromna, zarówno czasowa, ponieważ ryby dwudyszne żyją na Ziemi już od 400 milionów lat, jak i geograficzna, bo przez większość historii żyły prawie od bieguna do bieguna. Jeśli okaże się, że ich rozmieszczenie rzeczywiście było związane z określonymi warunkami klimatycznymi, mogą stać się dodatkowym źródłem informacji, niezależnym od wykorzystywanych w tym celu bezkręgowców czy wskaźników chemicznych. To pozwoliłoby dokładniej rekonstruować triasowy świat – podkreśla dr Pawlak.
Ogromnym udogodnieniem w tej pracy będzie otwarta baza danych, z której zespół naukowców jest szczególnie dumny. Badacze przeprowadzili szeroki przegląd literatury, aby zebrać dane na temat paleogeograficznego rozmieszczenia ryb dwudysznych na obszarze Pangei, z uwzględnieniem informacji środowiskowych.
– Do tej pory wyniki badań ryb dwudysznych nie były zebrane w jednym miejscu, które pozwoliłoby na przyjrzenie się im i ich analizę nowoczesnymi metodami statystycznymi czy też z użyciem danych przestrzennych. Nasza baza opiera się na koordynatach dzisiejszych miejsc, w których te ryby były znalezione. Natomiast specjalne oprogramowanie pozwala rekonstruować, gdzie te punkty były w przeszłości – wyjaśnia paleobiolog.
Baza na razie obejmuje wystąpienia skamieniałości ryb dwudysznych z późnego triasu z obszaru północno-zachodniej Pangei. Ale jest zaprojektowana w ten sposób, żeby łatwo można ją było rozszerzać.

Planetarna szklarnia
Wyniki badań mogą w przyszłości pomóc także w lepszym zrozumieniu masowego wymierania, do którego doszło pod koniec triasu, około 201,5 miliona lat temu. Nie było to jednorazowe wydarzenie.
Kryzys biologiczny rozciągał się na tysiące lat i przebiegał w warunkach gwałtownych zmian środowiska. Jedną z jego głównych przyczyn naukowcy wiążą dziś z ogromną aktywnością wulkaniczną, która doprowadziła m.in. do wzrostu stężenia dwutlenku węgla i ocieplenia klimatu.
– Ryby dwudyszne mogą nam pomóc wyjaśnić ten stopniowy mechanizm wymierania. Bo wymieranie wyobrażamy sobie jako dotknięcie magicznej różdżki – na przykład uderzył meteoryt i jakieś elementy tego świata praktycznie wyparowały. Natomiast w rzeczywistości to raczej tak nie wyglądało. Wymieranie jest procesem złożonym i długotrwałym, różne organizmy są zależne od siebie i wymierają w pewnym wzorcu – mówi paleobiolog.
Ziemia z okresu późnego triasu interesuje naukowców z jeszcze innego, bardzo aktualnego powodu. Dużo mówi się o tym, że na Ziemi mamy do czynienia z efektem szklarniowym (cieplarnianym). Miliony lat temu taka w pełni rozwinięta „szklarnia” już na planecie funkcjonowała.
– Badania tej ery dziejów Ziemi mogą nam powiedzieć więcej o przetrwaniu w zmieniającym się środowisku. Trudno znaleźć w historii Ziemi przykład bardziej skrajny niż triasowa cieplarnia, który by jeszcze trwał tak długo. To był świat nękany przez bardzo silne monsuny, takie, które już dziś obserwujemy np. w Indiach. I w zasadzie wszystkie organizmy musiały być przystosowane takich warunków – podkreśla dr Pawlak.
