Tanio, schematycznie, z nastawieniem na dreszczyk i zysk. Strach się dobrze sprzedaje, a groza bywa łatwiejsza do wyprodukowania niż wielkie kino. Horror nadal często traktowany jest jako gatunek drugiej kategorii, choć nie tylko odnosi sukcesy na ekranach, lecz także bywa początkiem kariery młodych reżyserów i niezależnych producentów.
Warto jednak zajrzeć pod warstwę potworności, nawiedzeń, wampirów i wilkołaków. Dostrzega się wtedy wyparte lęki i napięcia ukryte w zbiorowej wyobraźni. Szczególnie tam, gdzie otwartą krytykę utrudniają cenzura, autocenzura lub tabu.
Dr Maxim Rust ze Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego zajął się horrorem w krajach postradzieckich: obejrzał i przeanalizował ponad 50 filmów i seriali z Rosji, Ukrainy i Białorusi powstałych w latach 1980–2025.
Analiza Rusta pokazuje, że w społeczeństwach doświadczonych transformacją, wojnami, migracjami i politycznym rozczarowaniem horror może być jednym ze sposobów wyrażania zbiorowych emocji.
W ostatnich latach pojawiło się wiele tytułów, które pod płaszczykiem komercyjnych strachów mówią o społecznych bolączkach, sytuacji ekonomicznej, kwestiach narodowościowych i wykluczeniu.
Fantastyka zamiast grozy
W zależności od tego, jaką definicję horroru przyjmiemy, produkcję filmów i seriali rosyjskojęzycznych w tym gatunku w ostatnich 35 latachmożna liczyć w dziesiątkach tytułów. A może nawet liczba dobija do setki. To prawdziwa rewolucja, zważywszy że w kinie radzieckim horror… praktycznie nie istniał.
Władze i cenzura widziały w nim wytwór „dekadenckiego” Zachodu. Przemoc, irracjonalność i metafizyczne zło, charakterystyczne dla wielu zachodnich horrorów, stały w sprzeczności z oficjalną wizją kultury, która miała kształtować „nowego człowieka”.
Przez cały okres istnienia ZSRR powstało zaledwie kilka filmów, które można zaliczyć do szeroko rozumianej grozy, i żaden z nich nie był promowany jako horror.
– Najsłynniejszym przykładem jest „Wij” z 1967 r., ekranizacja opowiadania Mikołaja Gogola. To typowy przykład potraktowania horroru w Związku Radzieckim. Choć w filmie pojawiają się motywy opętania, potworów i mrocznych rytuałów, to widzom zaprezentowano go jako adaptację literackiej klasyki, a nie kino grozy – podkreśla dr Maxim Rust.
W Związku Radzieckim funkcję, którą na Zachodzie pełnił horror, częściowo przejęła fantastyka naukowa. Pozwalała ona za pomocą metafor opowiadać o problemach społecznych, politycznych i egzystencjalnych. Obrazy takie jak Solaris i Stalker Andrieja Tarkowskiego stawały się przyczynkiem do refleksji nad samotnością, tożsamością i sensem istnienia.
– Fantastyka naukowa stała się dla kina radzieckiego swego rodzaju produktem eksportowym. A ponieważ pokazywała światy alternatywne oraz z przyszłości, dawała też sposób na obejście cenzury. Dystopijne systemy, moralny upadek i duchowa pustka były pozornie odległe od radzieckiej rzeczywistości, ale dla widzów – bardzo czytelne – mówi badacz z UW.
Dopiero po rozpadzie ZSRR horror mógł się swobodnie rozwijać, a jego tematem stały się ślady radzieckiej przeszłości, rozczarowanie transformacją, przemoc instytucji, zerwanie ciągłości tożsamości i przytłaczająca codzienność.
– Za pierwszy klasyczny horror postradziecki uważa się „Dotyk” z 1992 r. To typowa opowieść o zjawiskach nadprzyrodzonych, ale pokazująca zagubienie społeczeństwa w realiach transformacji. Historia o kontaktach ze zmarłymi jest tak naprawdę przypowieścią o społeczeństwie w kryzysie duchowym, które szuka ukojenia i sensu w okultyzmie i ezoteryce, bo państwo sobie nie radzi z rozwiązywaniem najważniejszych problemów – opowiada dr Rust.
W postradzieckim horrorze lat 90. XX wieku widać fascynację zachodnią estetyką i sposobami konstruowania fabuł. Twórcy przejmowali dobrze znane schematy, ale łączyli je z lokalnymi wierzeniami.
Przykładem jest Lumi (1991), nowa wersja zachodniego motywu Czerwonego Kapturka. Horror o wilkołakach pokazuje człowieka gotowego do przemocy i poświęceń, by przetrwać w brutalnych warunkach epoki przejściowej.
– Innym przykładem może być „Upyr” („Wąpierz”) – bardzo sprawnie nakręcone kino akcji i historia wampiryczna. Ale tak naprawdę jest metaforą państwa, słabego i bezsilnego wobec przemocy, korupcji i zorganizowanej przestępczości. Wampiry są tu alegorią skorumpowanej władzy i grup przestępczych – mówi badacz.





Radzieckie tło
W kinie grozy krajów postsowieckich – z Rosją na czele – powtarza się motyw niedomkniętej przeszłości, nieprzepracowanych traum i białych plam. W jednych horrorach sceneria z czasów ZSRR stanowi tło wydarzeń, w innych bohaterów nękają upiory pochodzące z tamtej epoki.
– W krajach postsowieckich horror daje możliwość odniesienia się do własnej nierozwiązanej historii, ale w sposób zawoalowany. „Fobos, Klub strachu” to rosyjsko-estoński film w stylu opowieści Stephena Kinga. Młodzi ludzie idą do klubu w podziemiach, nagle zatrzaskują się drzwi i jakiś twór ich prześladuje. Okazuje się, że w tym miejscu w latach 30. była katownia NKWD – opowiada dr Rust.
Kolejny przykład to Pishcheblok (co można tłumaczyć jako „stołówka czy kantyna”). Akcja rozgrywa się latem 1980 r., w obozie pionierskim. Wampiry zamieniają tu dzieci w bezwzględnie posłusznych pionierów, co staje się metaforą społeczeństwa opartego na hierarchii, konformizmie i podporządkowaniu jednostki.
Serial proponuje też alternatywną historię ZSRR i rodowód głównych symboli państwowych: system mógł przetrwać dzięki wampirom, od pokoleń przenikającym struktury władzy.
W ostatnich latach pojawiają się ambitniejsze realizacje, w których konwencja grozy stanowi tło dla komentarza społecznego. Łatwo odnaleźć w nich odwołania do tematów tabu, takich jak represje polityczne, przemoc domowa czy degradacja środowiska.
Dama Pikowa. Mroczny rytuał (kilka lat temu powstał zachodni remake pod tytułem Dama Pik), to klasyczna opowieść nadprzyrodzona: nastolatki dla żartu odprawiają przed lustrem stary rytuał i wywołują Damę Pikową. Zabawa się kończy, gdy jedno z nich umiera na zawał. Pod warstwą typowego horroru film pokazuje alienację młodego pokolenia, pęd za karierą w wielkich miastach i klaustrofobiczną atmosferę „betonowej dżungli” blokowisk.
Ale groza z drugim dnem bywa także czysto komediowa, jak serial Wampiry z rubieży (Wampiry sredney polosy), niezwykle popularny, z plejadą gwiazd.
– Serial o rodzinie wampirów rozgrywa się w okolicach Smoleńska, a zderzenie świata nadprzyrodzonego z prowincjonalną rzeczywistością służy tu do stworzenia komediowego obrazu rosyjskiego społeczeństwa. Pod płaszczykiem horroru otwarcie wytyka korupcję władzy, wyśmiewa władze nie tylko lokalne – podkreśla dr Maxim Rust.
W Rosji i na Białorusi państwo obecnie coraz silniej kontroluje kulturę, a twórcy muszą zmagać się również z autocenzurą.
– Dlatego ten traktowany po macoszemu gatunek daje szansę opowiadania o bolączkach społeczeństwa. „Tvar” („Potwór”) z 2019 r. to obraz przypominający konwencję filmów o nawiedzonym dziecku, jak choćby „Omen”. Ale w rzeczywistości pokazuje problem współczesnego rodzicielstwa i dzieci w domach dziecka – podkreśla badacz z UW.
Tematem często przewijającym się w fabułach rosyjskiego kina grozy jest przemoc domowa czy przedmiotowe traktowanie kobiet.
Przykładem może być film sprzed 10 lat Trasa została wyznaczona. Z pozoru to historia o nawiedzonym samochodzie, ale tłem jest przemoc w rodzinie. Natomiast film Siostry opowiada o kobiecie, która katowana przez męża zwraca się do sił nadprzyrodzonych o pomoc.
– Tego typu produkcji jest sporo. Inny przykład to „Topi” („Bagna”), do którego scenariusz napisał poczytny pisarz, znany również w Polsce, po 2022 r. uznany w Rosji za agenta obcego wpływu, Dmitrij Głuchowski. Grupka ludzi z wielkiego miasta wyjeżdża na prowincję, żeby uciec od dotychczasowego życia i problemów. Serial można czytać jako mroczną alegorię współczesnej Rosji: odizolowanej, pogrążonej w stagnacji prowincji, w której rzeczywistość miesza się z absurdem, a ucieczka jest niemożliwa. Do tego pobrzmiewają w nim kwestie rozdziału władzy i religii, chęci państwa, by kontrolować media społecznościowe, zanieczyszczenia środowiska, ale także migracji i nietolerancji – opowiada dr Rust.









Słowiańskie strzygi
Twórcy horrorów w krajach postradzieckich coraz częściej sięgają po lokalne mitologie, pamięć kulturową i konteksty regionalne. Odwołują się do folkloru, legend, traum pokoleń i lokalnej tożsamości.
Do takich filmów należą ukraiński Synevyr czy białoruskie produkcje Masakra i Strzygi. Tytuł pierwszego pochodzi od jeziora Synewyr w Karpatach, znanego z legend o niewyjaśnionych zdarzeniach. Karpaty to zresztą miejsce często stanowiące scenerię horrorów z regionu.
W Strzygach pojawia się motyw białoruskiej legendy, zgodnie z którą wraz z nadejściem nocy wszyscy, którzy utonęli, zamieniają się w potwory i zabierają żywych ze sobą.
– W ostatnich latach horrory z Europy Wschodniej nawiązują do lokalnej historii i narodowego folkloru. Chociażby rosyjskie horrory „Panna młoda” czy „Rusałka. Jezioro umarłych”. Mamy też do czynienia z łączeniem klasycznych dla tego gatunku zachodnich narracji z typowymi elementami dla danego kraju. Na przykład wspomniana już „Dama Pikowa”, film o wywoływaniu duchów w konkretnym kontekście wielkiego rosyjskiego miasta, w którym historia nadprzyrodzona miesza się ze zgiełkiem i klaustrofobiczną atmosferą blokowisk z wielkiej płyty – mówi badacz.
Bohaterka Panny młodej zostaje wciągnięta w tajemniczy rytuał związany z dawnym zwyczajem fotografowania zmarłych. Film nawiązuje do XIX-wiecznej praktyki fotografii pośmiertnej i przekonania, że aparat może uchwycić lub uwięzić ludzką duszę. Natomiast Rusałka. Jezioro umarłych inspirowana jest słowiańskimi wierzeniami o demonach wodnych. Bohaterka to dziewczyna, która przed wiekami utonęła i stała się morderczą rusałką.
Filmowcy próbują więc czerpać z lokalnej mitologii, ale na Zachodzie najgłośniej wybrzmiewają miejsca i wydarzenia, takie jak Czarnobyl czy tragedia na przełęczy Diatłowa (do dziś nie do końca rozwiązana zagadka śmierci grupy radzieckich studentów i turystów, do której doszło w 1959 roku w Północnym Uralu).
A co z tragediami współczesnymi? Czy horror na jawie, czyli wojna na Ukrainie, pojawia się w fikcyjnych opowieściach grozy? Okazuje się, że można próbować przepracować traumę wojny za pośrednictwem fantastycznej historii odwetu.
– W fabułach znajdują odbicie również najnowsze wydarzenia, choć na razie nie ma wysypu tego typu tytułów. Wojna na Ukrainie pojawia się na przykład w horrorze „Wiedźma z Konotopu”. Bohaterka próbuje uciec z ukochanym ze strefy działań wojennych, a gdy mężczyzna ginie, kobieta budzi w sobie pradawną siłę wiedźmy i rozpoczyna krwawą, magiczną zemstę na okupantach. Albo białoruska niezależna produkcja „Sprawiedliwość zmarłych”, która bezpośrednio odnosi się do wydarzeń 2020 w Białorusi, po których wiele osób w bezprawnych i pokazowych procesach sądowych potraciło wolność, majątek i zdrowie – opowiada dr Maxim Rust.


Lustro zachodnie
Podobne mechanizmy widać w polskim i zachodnim kinie grozy, choć może nie zawsze były one zamierzone przez twórców. Bo chociaż w Polsce horrorów było niewiele, to nawet nieliczne potrafiły opowiadać o czymś więcej niż o strachu.
Diabeł (1972) w reżyserii Andrzeja Żuławskiego, w którym chaos polityczny i zbiorowe szaleństwo łączą się z motywami demonicznymi, został zatrzymany przez cenzurę na 16 lat. Zresztą nie podobał się zarówno władzy, jak i opozycji.
Po 1989 roku najgłośniejszym przykładem jest Demon z 2015 r.: wesele i opętanie przez dybuka stają się opowieścią o wypartej przeszłości i zbiorowym milczeniu.
W lesie dziś nie zaśnie nikt oraz Wszyscy moi przyjaciele nie żyją z 2020 r. komentują uzależnienie młodych od technologii, ale też konwenanse społeczne czy ukrywanie własnej tożsamości i strach przed coming outem. W Wieży. Jasnym dniu źródłem niepokoju są rodzinne tajemnice, a granica między realnym i niewytłumaczalnym pozostaje nieostra.
– Generalnie dużo dobrego dla rozwoju gatunku zrobiły platformy streamingowe, które dały twórcom nowego pokolenia więcej możliwości. Przykładem takich nowszych produkcji może być „Ostatnia wieczerza” z 2024, w której konwencja horroru miesza się z atmosferą siermiężnego schyłkowego PRL-u, a milicjant, który ma rozpracować środowisko mnichów w zrujnowanym klasztorze, szybko tego pożałuje. Albo film „Cisza nocna” z 2024, który wprost dotyka coraz bardziej nasilającego się w Polsce problemu samotności i „społecznego porzucenia” seniorów – dodaje Rust.
Na Zachodzie i w kinie światowym odbicie społecznych lęków i problemów można odnaleźć już w latach 50. Amerykańska Inwazja porywaczy ciał (1956) bywa czytana jako wyraz zimnowojennej podejrzliwości i obawy przed utratą indywidualności.
Klasyczny przykład to oczywiście Noc żywych trupów George’a Romero, nakręcona w czasie wojny w Wietnamie i walki o prawa obywatelskie, odczytywana zwykle jako komentarz do podzielonego społeczeństwa.
W Dziecku Rosemary Romana Polańskiego groza wiąże się z utratą kontroli nad własnym ciałem i nieufnością wobec najbliższych, a w Obcym Ridleya Scotta – z bezwzględną korporacją, dla której zysk jest ważniejszy niż życie pracowników.
– W kinie zachodnim w ostatnich latach było kilka prawdziwych perełek pod tym względem. Po pierwsze, „Obsesja” z 2025 r., rozprawiająca się z mitem „miłego faceta” która zrobiła furorę w pokoleniu Z. Kolejny przykład to „Grzesznicy”, który można traktować jak oryginalnie opowiedzianą historię wampiryczną, ale w tle są nierówności społeczne i rasizm w Stanach Zjednoczonych. O podobnych kwestiach mówi też film „Uciekaj”, natomiast „Substancja” traktuje o uprzedmiotowieniu kobiet i wykreowanym kulcie młodości i piękna – zauważa dr Rust.
Nie każdy horror jest oczywiście komentarzem społecznym, a wiele odczytań powstaje dopiero w odbiorze. Każdy pozwala jednak eksperymentować z obrazem, dźwiękiem i narracją w sposób, na który nie ma miejsca w kinie realistycznym.
Horror nadaje formę temu, czego trudno dotknąć wprost. Lęk przed przeszłością, przemocą instytucji, utratą tożsamości czy zmianami, łatwiej opowiedzieć przez potwora, nawiedzony dom albo upiorne dziecko niż przedstawiając publicystyczne lub statystyczne opracowanie.


Więcej na ten temat?
– artykuł M. Rusta pt. „Postradziecka kultura grozy jako medium społecznego niepokoju. Studium przypadku Europy Wschodniej” ukaże się w monografii zbiorowej „Polityka, Historia, Kultura, Pamięć. Tom wykładowców na Jubileusz 35-lecia Studium Europy Wschodniej UW” nakładem SEW UW
– podcast „Czarnobyl, wąpierze, pionierzy. Horrory po wschodnioeuropejsku” dostępny jest tutaj: https://by-ua-studium.pl/horrory-po-wschodnioeuropejsku_odc6/
