Powstanie życia pozostaje jedną z największych zagadek nauki. Nie wiemy dokładnie, kiedy ani w jaki sposób z materii nieożywionej powstały pierwsze żywe organizmy. Jedno z najważniejszych pytań brzmi: jak proste cząsteczki zaczęły tworzyć coraz bardziej złożone układy? Wiemy natomiast, że zdolność do samoorganizacji w złożone struktury jest cechą nawet prostych molekuł, a decydują o tym ich wzajemne oddziaływania.
Zjawiskami samoorganizacji zajmują się naukowcy z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. W swojej najnowszej pracy opisali kilka niezwykłych układów, w których relatywnie proste cząsteczki samoistnie organizują się w struktury spiralne o hierarchicznej budowie: spirale tworzą kolejne spirale.
Dlaczego naukowcy poświęcają tyle czasu na poznawanie struktur, których nie można zobaczyć nawet pod mikroskopem?
– Najprostsza odpowiedź brzmi: bo chcemy zrozumieć, jak działa materia, co kiedyś pewnie zbliży nas do tego, by odkryć, jakie mechanizmy samoorganizacji materii zdecydowały, że powstało życie – mówi prof. Ewa Górecka z Wydziału Chemii UW.
Badania warszawskich chemików nie wyjaśniają oczywiście, jak powstało życie. Pozwalają jednak lepiej poznać jedną z niezwykłych właściwości materii: zdolność do tworzenia skomplikowanego porządku z pozornie prostych elementów.
Jak zobaczyć coś, czego nie widać?
Żeby ustalić, jak cząsteczki układają się w materiale, naukowcy wykorzystali promieniowanie rentgenowskie.
Fala elektromagnetyczna światła widzialnego jest zbyt długa, by mogła „zobaczyć” dyskretną naturę materii na poziomie molekularnym, nie możemy więc użyć zwykłego mikroskopu. By poznać strukturę materii na poziomie atomów lub molekuł, musimy użyć promieniowania rentgenowskiego, które ma znacznie krótszą długość fali, porównywalną z rozmiarami atomowymi, co pozwala badać struktury w dużo mniejszej skali.
Naukowcy badali, w jaki sposób promieniowanie rentgenowskie rozprasza się na strukturze ciekłego kryształu. Jednak zwykłe promieniowanie rentgenowskie dostarczało tylko informacji o modulacji gęstości materii, a nie o tym, jak ułożone są molekuły.
Ostatecznie wykorzystali oni rezonansowe rozpraszanie miękkiego promieniowania rentgenowskiego, tzw. RSoXS. Metoda ta pozwala badać nie tylko występowanie regularnych struktur związanych z położeniami molekuł, lecz także struktury związane z orientacją cząsteczek w przestrzeni.
Ani prawa, ani lewa
Badane molekuły były achiralne. Co to znaczy? Chiralność oznacza nienakładalność obiektu na jego odbicie lustrzane. Można to wyjaśnić na przykładzie dłoni: prawa i lewa są swoimi lustrzanymi odbiciami, i nie da się ich na siebie nałożyć. By to sprawdzić spróbujcie ubrać lewą dłoń w prawą skórzaną rękawiczkę. Rękawiczki, podobnie jak dłonie też mają różną „ręczność”, czyli chiralność.
Molekuły, które nie są nakładane na swoje lustrzane odbicie nazywamy chiralnymi, występują one w dwóch postaciach nazywanych enancjomerami.
Nie jest zaskakujące, że molekuły chiralne chętnie tworzą struktury chiralne, na przykład spiralne, czyli helisy. Badane przez naukowców z UW molekuły nie były jednak chiralne, a mimo to tworzyły chiralne struktury – podwójną helisę, inną jednak niż ta, którą znamy z DNA. Zatem jak ją opisać?
Materia jest sprytna
Wyobraźmy sobie długą sprężynkę, którą owijamy spiralnie wokół drzewa. Z daleka zobaczymy jedynie tę spiralną strukturę owijającą drzewo. Jednak jeśli podejdziemy bliżej, zauważymy, że duża sprężyna – duża helisa – jest zbudowana z mniejszych spiralnych obiektów, cała struktura jest więc skręcona podwójnie.
Trochę podobnie wyglądają struktury faz ciekłokrystalicznych, którymi zajmowali się naukowcy z UW. Molekuły tworzą krótkie helisy, które obracają się wokół wspólnej osi tworząc dłuższą helisę.
Badania prof. Góreckiej dotyczyły tzw. dimerów mezogenicznych: cząsteczek zbudowanych z dwóch sztywnych części, rdzeni, połączonych giętkim (alkilowym) łańcuchem. Badane materiały różnią się więc od typowych ciekłych kryształów, które zwykle zbudowane są z pojedynczego wydłużonego, sztywnego rdzenia.
Czym jest sam ciekły kryształ? To stan materii, którego właściwości przypominają jednocześnie ciecz i kryształ: cząsteczki mogą się przemieszczać podobnie jak w cieczy, ale jednocześnie zachowują uporządkowanie orientacyjne długich osi, czyli molekuły mają wspólny kierunek w przestrzeni, co powoduje, że właściwości materiału zależą od kierunku obserwacji, podobnie jak to ma miejsce w krysztale.
Skąd jednak achiralne dimery „wiedzą”, że mają tworzyć helisę? Dlaczego tworzą podwójną helisę? W pewnej temperaturze równolegle ustawienie osi molekuł staje się bardziej korzystne niż swobodna rotacja molekuł, charakterystyczna dla cieczy.
Cząsteczki „czują chemię”
– Wynika to z frustracji w układzie. Nie chodzi o emocje cząsteczek, choć emocje mogłyby być dobrą metaforą. Pojedyncza cząsteczka ma określony kształt, a w związku z tym określoną preferencję do upakowania w większe struktury. Molekuły oddziałują miedzy sobą i niektóre sposoby ich wzajemnego ułożenia są korzystniejsze od innych. Co jednak się dzieje, gdy dwa różne sposoby ułożenia są podobnie korzystne? – wtedy układ próbuje wybrać kompromisowy sposób upakowania. Czasami takim wyjściem z frustracji jest właśnie helisa, nawet wtedy gdy pojedyncze molekuły tworzące helisę nie są chiralne – tłumaczy prof. Górecka.
W przyrodzie znamy przykłady, gdy achiralne elementy tworzą chiralną strukturę, często obserwuje się to w kryształach, a przykładem może być kwarc, który tworzy prawoskrętne lub lewoskrętne kryształy.
W ciekłym krysztale, gdzie molekuły mają pewną swobodę ruchu, tworzenie chiralnych struktur z achiralnych molekuł jest trudniejsze i dlatego jest zdecydowanie rzadszym zjawiskiem.
Kształt ma znaczenie
Co więc sprawia, że cząsteczki układają się w helisy lub podwójne helisy? Wydaje się, że decyduje o tym kształt cząsteczek. Dimery, które badano, to cząsteczki o wygiętym kształcie, przez co chętniej układają się spontanicznie w wygięte struktury, a ten typ deformacji przestrzennej charakterystyczny jest również dla helisy.
To nie koniec. Na sposób układania wpływa również temperatura.
Materia szuka rozwiązania
Gdy zmieniamy temperaturę, zmieniamy energię ruchu cząsteczek, a wraz z nią równowagę między możliwymi sposobami ich uporządkowania. W fizyce materii mówimy o stanach skupienia i przejściach fazowych między nimi. Przykładowo, woda występuje w postaci: lodu, cieczy lub pary, a zmiana temperatury decyduje o zmianie stanu skupienia.
Podobnie jest w przypadku ciekłych kryształów, nie mamy jednego stanu ciekłokrystalicznego, lecz wiele faz, które ogólnie można podzielić na nematyki i smektyki.
Nematyk wykazuje jedynie wspólną orientację kierunków osi molekuł, w smektyku molekuły tworzą dodatkowo warstwy.
Co ciekawe, helisalne struktury obserwuje się w obu grupach, ale podwójną helisę tylko w smektykach. Tu działa kilka czynników.
W fazie smektycznej molekuły tworzą warstwy, i jednocześnie istnieje równie silna tendencja, by w sąsiednich warstwach te molekuły pochylały się albo w tym samym, albo w przeciwnych kierunkach – ta frustracja powoduje, że system wybiera kompromis, tworząc helisy, w sąsiednich warstwach molekuły wybierają ułożenie pośrednie między byciem równoległymi i antyrównoległymi.
Dodatkowo skok helisy, czyli odległość potrzebna do wykonania pełnego obrotu, zależy od temperatury. Z grzaniem helisa się rozkręca prowadząc do ciekawych zjawisk optycznych. Gdy skok helisy staje się podobny do długości światła, struktura zaczyna selektywnie odbijać światło o określonej barwie.
Jakie korzyści będziemy mieli z tego badania?
Ciekłe kryształy kojarzą się nam z ekranami telefonów i laptopów. Czy wkrótce doczekamy się nowego ekranu?
– W nauce badania podstawowe często długo nie mają żadnego oczywistego zastosowania. Ciekłe kryształy są świetnym przykładem. Dziś są podstawą działania ekranów, ale między ich odkryciem pod koniec XIX wieku a praktycznymi zastosowaniami minęły dziesięciolecia – mówi prof. Górecka.
Jeżeli zrozumiemy, jak kształt pojedynczej cząsteczki, wzajemne oddziaływania molekuł czy temperatura decydują o sposobie upakowania, to być może w przyszłości możemy próbować projektować materiały o bardzo specyficznych właściwościach.
Chiralność znalazła się w centrum tegorocznej Nagrody Nobla z chemii. Laureaci to Henri B. Kagan i Kenso Soai, którzy odkryli sposób manipulowania reakcjami chemicznymi tak, aby wychodząc z niechiralnych substratów otrzymać produkt, który jest prawie w 100% czystym enancjomerem. Zatem, pokazali, że wychodząc z niechiralnych obiektów można otrzymać obiekty chiralne – to być może zbliża nas do zrozumienia, dlaczego molekuły aktywne biologiczne występują w przyrodzie tylko w jednej formie lustrzanej.
