Pali się już 125 lat, ma własną stronę internetową z transmisją na żywo, a co roku lokalna społeczność obchodzi jej urodziny. Centennial Light to zainstalowana w 1901 roku w remizie strażackiej w Livermore w Kalifornii żarówka, uznawana przez Księgę rekordów Guinnessa za najdłużej działającą na świecie.
Nie świeci zbyt jasno, bo pobiera zaledwie 4 waty mocy, ale dokłada swoją cegiełkę do nocnego oświetlenia miasta, które zapewne malowniczo wygląda z kosmosu. Okazuje się, że dla ekonomistów to coś więcej niż piękny widok.
Badania prowadzone m.in. przez dr. hab. Piotra Wójcika, prof. ucz., z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego pokazują, że efekty obserwacji nocnych świateł mogą skutecznie uzupełniać oficjalne statystyki dotyczące różnych procesów społeczno-gospodarczych. Pozwalają też szacować poziom rozwoju gospodarczego i dochodów mieszkańców oraz śledzić zmiany nierówności ekonomicznych, często szybciej, niż umożliwiają to oficjalne statystyki, np. GUS-u.

Świat podzielony na piksele
– Dobrostan ekonomiczny to szerokie i skomplikowane pojęcie. W skrócie oznacza, jak dobrze nam się żyje. Chodzi bardziej o subiektywne odczucie niż o coś, co można łatwo zmierzyć. Produkt krajowy brutto, choć krytykowany, funkcjonuje jako ujednolicony na całym świecie porównywalny miernik. Ponadto mamy takie wskaźniki, jak Human Development Index, który dodaje do wymiaru ekonomicznego również wymiar zdrowotny i edukacyjny – tłumaczy prof. Wójcik.
PKB mierzy wartość dóbr i usług wytwarzanych w gospodarce, ale niewiele mówi o tym, jak dobrze żyje się jej mieszkańcom. Nie pokazuje, jak rozkładają się dochody, pomija większość nieodpłatnej pracy domowej czy wolontariatu, a część aktywności w szarej strefie można uwzględnić jedynie szacunkowo.
Dlatego ekonomiści poszukują dodatkowych sposobów badania sytuacji gospodarczej. Jednym z nich jest analiza nocnego oświetlenia Ziemi, która pozwala dostrzegać przestrzenne zróżnicowanie aktywności ekonomicznej, również na obszarach pomijanych w szczegółowych statystykach.
Każde zdjęcie na ekranie składa się z pikseli, maleńkich kwadracików. Satelita robiąc fotografię dzieli Ziemię w ten sam sposób, tylko że w tym wypadku poszczególne elementy mają konkretny rozmiar w terenie. Cały świat jest więc podzielony na piksele – kwadraty o polu około 0,1 czy 0,2 km2, zależnie od odległości od równika.
– Raportowanie PKB w statystyce publicznej ograniczone jest do obszarów administracyjnych, takich, gdzie mamy wyznaczone oficjalne granice i raczej dla większych jednostek, czyli np. województw w Polsce. Nie można uzyskać danych na ten temat z mniejszych rejonów. A natężenie światła nocnego można mierzyć dla obszarów o znacznie mniejszej wielkości i dowolnie wyznaczonych granicach – podkreśla badacz.
Ponadto, oficjalne dane gospodarcze często ukazują się z opóźnieniem. W Polsce GUS publikuje wstępne informacje o PKB całego kraju kilka tygodni po zakończeniu roku. Jednak na dane dotyczące poszczególnych województw i podregionów trzeba czekać znacznie dłużej, niekiedy prawie dwa lata.
Podobnie jest w USA, gdzie dane o PKB dla poszczególnych stanów również dostępne są szybciej, a szczegółowe statystyki dla hrabstw ukazują się z większym opóźnieniem.
Prof. Wójcik razem z Patrickiem Slizem z Harvardu sprawdzali, czy da się mierzenie wielkości PKB przyspieszyć, korzystając wyłącznie ze zdjęć pokazujących światła nocne na Ziemi. Analizowali 48 stanów i 3080 hrabstw na przestrzeni ponad trzech dekad, łącząc dane ze starszych i nowszych satelitów w jeden spójny szereg.
– Aktywność ludzka, ekonomiczna czy społeczna, zostawia ślad w przestrzeni, w związku z tym światło nie jest miernikiem aktywności, ale jest jakimś przybliżeniem tego, gdzie ta aktywność może występować. Obszary bardziej zaludnione, gdzie jest więcej domów, fabryk, biurowców, gdzie są drogi, są nocą bardziej rozświetlone. Światło nocne uważane jest za dobre przybliżenie danych gospodarczych, co zresztą pokazują liczne badania naukowe z ostatnich 30 lat – podkreśla ekonomista z UW.
Badacze użyli algorytmów uczenia maszynowego. Modele niemal równie dobrze odtwarzały różnice w wielkości gospodarek poszczególnych regionów na kolejny rok, jak w przypadku danych z roku, na którym zostały wytrenowane. Wyniki były zazwyczaj tylko o kilka punktów procentowych słabsze.
Wyniki pokazały również, że związek światła z gospodarką jest wyraźnie silniejszy w przypadku całych stanów niż poszczególnych hrabstw.
Naukowcy tłumaczą to w ten sposób, że na poziomie hrabstwa wiele rzeczy obraz „zakłóca”. Podmiejska sypialnia świeci jasno, ale jej mieszkańcy pracują gdzie indziej, natomiast rolniczy obszar może generować duże dochody przy niemal ciemnym niebie.

Rozświetlona Hiszpania
A jak mierzyć nierówności dochodowe w tysiącach małych gmin, jeśli oficjalnych statystyk nie ma albo są opóźnione?
W innym badaniu międzynarodowy zespół, z udziałem prof. Wójcika, przeanalizował ponad 8000 hiszpańskich gmin w latach 2015–2020.
Dla każdego niewielkiego fragmentu terenu naukowcy obliczyli, ile nocnego światła przypada na jednego mieszkańca. Założyli, że różnice w natężeniu oświetlenia mogą odzwierciedlać nierówności ekonomiczne, ale także różnice w infrastrukturze i zagospodarowaniu obszaru. Następnie sprawdzili, jak nierównomiernie światło rozkłada się w obrębie gmin, wykorzystując współczynnik Giniego.
To wskaźnik przyjmujący wartości od 0, oznaczającego całkowitą równość, do 1, czyli skrajnej nierówności. Tak obliczony „świetlny” współczynnik Giniego porównali z oficjalnym wskaźnikiem nierówności dochodowych mieszkańców.
– Zgodność okazała się umiarkowana, jeśli porównać pojedyncze lata. Same nierówności światła nocne przewidują relatywnie słabo, z dokładnością około 20–30%. Znacznie lepiej metoda sprawdzała się jednak w śledzeniu zmian w czasie: jeśli w gminie zmieniał się rozkład światła, zwykle zmieniały się też nierówności dochodowe. Można w ten sposób dosyć dokładnie monitorować zmiany w nierównościach w czasie, analizować ich dynamikę – mówi prof. Piotr Wójcik.
Nocne światła okazują się więc lepszym wskaźnikiem zmian niż precyzyjnym miernikiem poziomu nierówności. Ma to jednak szczególne znaczenie w Hiszpanii, gdzie aż 85% gmin liczy mniej niż 2000 mieszkańców, a w 1396 z nich mieszka nie więcej niż sto osób.
Dla wielu z nich oficjalnych danych o rozkładzie dochodów po prostu nie ma, bo populacja jest poniżej progu publikacji. Zdjęcia satelitarne pozwalają analizować również te obszary.
Obserwacja nocnych świateł może też wskazywać znaczące rozbieżności między oficjalnymi statystykami, a obrazem z satelity. Dotyczyło to obszaru doliny Gwadalkiwiru w Andaluzji (Sewilla, Kordoba, Jaén), gdzie bezrobocie sięga nawet 30%.
Dane podatkowe pokazują tam niskie nierówności, a światła nocne przeciwnie – poziom porównywalny z miastami środkowej Hiszpanii. Badacze ostrożnie sugerują, że winna może być szara strefa, której urzędy skarbowe nie widzą. Zaznaczają jednak, że to na razie hipoteza.
– Działalność rolnicza czy gospodarka leśna stanowią wyzwanie. Dlatego w modelowaniu relacji między światłami a aktywnością ekonomiczną bardzo często inaczej traktuje się obszary wiejskie i obszary miejskie. Chociaż w przypadku miast też są problemy: bardzo jasne centra są trudne do odróżnienia od peryferii. Lata doświadczeń różnych badaczy z wykorzystywaniem świateł nocnych do badania powiązania z aktywnością ekonomiczną pozwoliły jednak wypracować pewne schematy, które w tych analizach można uwzględnić – podkreśla naukowiec.

Zmiana dzienna
Nocne oświetlenie danego miejsca nie jest uniwersalnym „licznikiem nierówności” ani idealnym miernikiem aktywności gospodarczej. W jednej z takich analiz Nowy Jork i stolica Meksyku trafiły do jednej kategorii, choć różnice w dochodach są między nimi ogromne.
Ilość światła zależy nie tylko od zamożności, ale też od lokalnej polityki oświetleniowej, infrastruktury czy układu miasta.
– W miastach natężenie świateł nocnych jest przeszacowane, natomiast na obszarach wiejskich – niedoszacowane. Czasem jeśli coś jest ciemne, to nie znaczy, że tam nie ma żadnej aktywności. Światła nocne bywają problematyczne także dlatego, że w nocy różne części Ziemi świecą światłem odbitym, na przykład jeziora czy rzeki – wskazuje naukowiec z UW.
Ponadto coraz więcej obszarów na planecie przechodzi na energooszczędne oświetlenie LED, które z kosmosu widać inaczej. Chociażby z powodu białoniebieskiego koloru, w przeciwieństwie do dawnych żółto-pomarańczowych odcieni.
„Zaciemnieniu” sprzyja przesuwanie się gospodarek w kierunku usług opartych na wiedzy i automatyzacji. Nie wymagają one już wielkich, jasno oświetlonych fabryk.
Jednak na dane z satelity, które pomagają monitorować i wyjaśniać procesy społeczno-ekonomiczne, nie trzeba czekać do zachodu słońca. Prof. Wójcik wraz z innym badaczem z UW, Łukaszem Janisiowem, sprawdzali, czy patrząc na Polskę z orbity w dzień da się wyprzedzić oficjalne statystyki.
Wykorzystali bezpłatne zdjęcia wysokiej rozdzielczości z europejskich satelitów Sentinel-2. Zaprzęgli do analizy ponad 400 tysięcy fotografii sztuczną inteligencję, która uczyła się rozpoznawać, co znajduje się na danym terenie: pola, lasy, osiedla, tereny przemysłowe, autostrady, itp.
– Europejska Agencja Kosmiczna od 2015 roku udostępnia satelitarne zdjęcia Ziemi, możemy otrzymać zdjęcia danego obszaru co 5 dni. Sieci neuronowe potrafią wskazać, jaka część danego zdjęcia to obszar zurbanizowany, czy przebiega tam droga, jakiej wysokości są budynki (po długości ich cienia), jakiego typu dachy je pokrywają. Pozwala to z jednego zdjęcia wyciągnąć nawet kilka tysięcy cech, które następnie można użyć jako zmiennych do przewidywania dowolnego zjawiska społeczno-ekonomicznego – tłumaczy prof. Wójcik.
W tym wypadku na podstawie zmian widocznych z kosmosu model prognozował dochody podatkowe niemal 2500 polskich gmin. Okazało się, że połączenie dziennych zdjęć satelitarnych z danymi z poprzedniego roku dawało lepsze prognozy niż same dane historyczne.
Zdjęcia robione latem mogą dać wczesny sygnał o kondycji gminy na ponad rok przed publikacją oficjalnych danych.
– Można w ten sposób analizować migracje albo zliczać ilu ludzi pojawia się na danym obszarze w danym czasie. Tego rodzaju narzędzia już używane są np. w ubezpieczeniach. Jeśli rolnik, który doznał skutków jakiejś katastrofy naturalnej, zgłasza się do ubezpieczyciela po odszkodowanie, można sprawdzić obszar upraw przed tą katastrofą i po niej na podstawie zdjęć satelitarnych. Zastosowanie zdjęć satelitarnych ogranicza tylko wyobraźnia – dodaje badacz.

Satelitarny asystent
– Na podstawie danych o nocnych światłach możemy obliczać różne charakterystyki danego obszaru i uzyskiwać informacje o przestrzennym rozproszeniu aktywności gospodarczej. Dzięki uczeniu maszynowemu nasze modele potrafiły wyjaśnić około 95% zróżnicowania PKB między badanymi amerykańskimi hrabstwami. Oznacza to, że bardzo dobrze odtwarzały różnice w wielkości ich gospodarek. Również prognozy na kolejny rok były stosunkowo dokładne, choć nieco słabsze. To wciąż prognozy obarczone błędem, ale akurat aktywność ekonomiczna jest dość stabilna w czasie – podkreśla prof. Piotr Wójcik.
W wielu częściach świata publikacja oficjalnych statystyk bywa opóźniona, a w niektórych regionach wiarygodne dane są trudno dostępne lub całkowicie ich brakuje. A nocne światła są mierzone w sposób identyczny dla całego świata i NASA udostępnia takie zdjęcia codziennie. Niedawno zaczęto też udostępniać zdjęcia dzienne, ale sięgają one wstecz do roku 2012.
– Nocne światła mogą dawać przewagę jako systemy wczesnego ostrzegania czy źródło informacji dla firm, które planując aktywność potrzebują danych gospodarczych wcześniej. Albo prowadzą działalność na nietypowym obszarze, który nie pokrywa się z granicami administracyjnymi i dla którego danych statystycznych się nie publikuje. Trudno wtedy policzyć np. potencjał sprzedażowy – mówi badacz.
Nikt nie sugeruje jednak, że satelity mogą zastąpić urzędy statystyczne. Zdjęcia satelitarne trzeba traktować jako narzędzie uzupełniające statystykę publiczną.
– Nie uciekniemy od statystyk publicznych, bo one mierzą dane zjawisko w sposób rzetelny, zgodnie z konkretną definicją. Ale dane satelitarne, czy to światła nocne, czy zdjęcia zrobione w ciągu dnia, mogą uzupełniać pewne braki w danych statystycznych. Umożliwiają też przeliczenie tych statystyk na obszary nieadministracyjne, które nie pasują do jakichś konkretnych granic i uzyskanie przybliżonych wartości wskaźników nieco wcześniej niż oficjalne statystyki – podkreśla prof. Wójcik.


